Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

pleonazm

rzeczownik, męski nieżywotny [plɛɔˈnazm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (akcent na -o-; frekwencji nie podano); do potwierdzenia przez fonetyka (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Pleonazm nazywa figurę stylu i retoryki: nadmiar wyrazów albo zdań ponad to, co trzeba do określenia rzeczy, często nagromadzenie jednoznacznych leksemów; osobne od tautologii i od elipsy.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. jęz. / ret. / styl. Figura stylu i retoryki: mówca albo pisarz dokłada zbędne leksemy ponad to, co wystarcza do określenia rzeczy, często przez nagromadzenie jednoznacznych wyrazów. Oś siedzi na tym nadmiarze. Tautologia bywa sąsiadem, nie zawsze synonimem. Elipsa (opuszczenie) stoi na przeciwnym biegunie ilości słów.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. hist. / lex. Arct 1921: Pleonazm g.-t. nadmiar słów ponad potrzebę określania rzeczy, nagromadzenie jednoznacznych leksemów, wada stylu przeciwna zwięzłości; świadomie użyty dodaje buńności i siły. Pleonastyczny: zawierający pleonazmy. Brückner milczy. Webster PLEONASM: Rhetorical redundancy. Skeat: Gk. πλεονασμός.
    źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Pleonazm; Pleonastyczny); A. Brückner 1927 (brak pleona*); Webster 1913 (PLEONASM); W. W. Skeat 1910 (PLEONASM), otwórz źródło
  3. dydakt. / ret. Na zajęciach pleonazm stoi obok tautologii, elipsy, anafory, epifory, apostrofy, aliteracji, asonancji, onomatopei, hiperboli, litoty, ironii, antytezy, oksymoronu, metafory, porównania, stylistyki, retoryki oraz semantyki. Zakres granic między wadą stylu a świadomym wzmocnieniem wymaga recenzji.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  4. pot. Potocznie etykieta bywa mylona z każdym powtórzeniem albo z tautologią logiczną. Ta karta trzyma jedną oś: nadmiar wyrazów ponad potrzebę określenia. Foile: elipsa (opuszczenie), tautologia (powtórzenie tego samego sądu), hiperbola (przesada skali). Osobne od zwykłej gadatliwości bez figury.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W mowie potocznej pleonazm bywa etykietą bez osi albo myli się z każdym powtórzeniem. Seminarium rozdziela warstwy: nadmiar wyrazów ponad potrzebę określenia; świadome wzmocnienie stylu (Arct: rozmyślnie użyty dodaje buńności, siły i dobitności); elipsa jako foil opuszczenia; tautologia jako foil powtórzenia sądu. Arct trzyma Pleonazm przy większej ilości wyrazów lub zdań i przy wadzie stylu przeciwnej zwięzłości, a także przy świadomym użyciu w stylu pięknym. Webster trzyma PLEONASM przy retorycznej redundancji języka. Skeat prowadzi grekę (πλεονασμός). Brückner milczy. Bez warstw zostaje tylko pusta etykieta o gadulstwie.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Rejestr z otwartych ksiąg. U Arcta (1921) Pleonazm g.-t. obejmuje nadmiar wyrazów ponad potrzebę określania rzeczy oraz nagromadzenie jednoznacznych leksemów; wada stylu przeciwna zwięzłości, a użyty świadomie dodaje buńności, siły i dobitności. Pleonastyczny: zawierający pleonazmy. Webster 1913: PLEONASM; Rhet. redundancy; przyklad z pierwszoosobowa formuła widzenia. Skeat: L. pleonasmus, Gk. πλεονασμός przez πλεονάζειν i πλέον. Brückner 1927 bez pleona*. Etymologia niżej.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Pleonazm; Pleonastyczny); Webster 1913 (PLEONASM); W. W. Skeat 1910 (PLEONASM); A. Brückner 1927 (brak), otwórz źródło

W polskiej dydaktyce ta figura utrzymuje nadmiar wyrazów ponad potrzebę określenia i styka się z tautologią, elipsą, anaforą, epiforą, apostrofą, aliteracją, asonancją, onomatopeją, hiperbolą, litotą, ironią, antytezą, oksymoronem, porównaniem, metaforą, eufemizmem, metonimią, synekdochą, stylistyką, retoryką oraz semantyką. Odpowiednik angielski: pleonasm. Chronologii ośrodków bez pierwotnego źródła nie wpisujemy; zakres granic między wadą a świadomym wzmocnieniem zostaje do recenzji.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

SGJP / Morfeusz 2 zna lemat pleonazm; odmianę wzięto z generatora. Seminaria wracają do relacji pleonazmu wobec tautologii, elipsy i hiperboli. Sąsiedzi live: elipsa, apostrofa, anafora, epifora, aliteracja, asonancja, onomatopeja, ironia, antyteza, oksymoron, hiperbola, litota, porównanie, metafora, eufemizm, metonimia, synekdocha, stylistyka, retoryka, semantyka. Bez osi nadmiaru wyrazów etykieta pustoszeje albo miesza się z tautologią. CMUdict zna angielski lemat pleonasm (IPA ˈpliəˌnæzəm).

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2 (lemat pleonazm obecny); Webster 1913 (PLEONASM); CMUdict (pleonasm obecny), otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP / Morfeusz 2 (lemat obecny).

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik pleonazm
dopełniacz pleonazmu
celownik pleonazmowi
biernik pleonazm
narzędnik pleonazmem
miejscownik pleonazmie / pleonaźmie
wołacz pleonazmie / pleonaźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik pleonazmy
dopełniacz pleonazmów
celownik pleonazmom
biernik pleonazmy
narzędnik pleonazmami
miejscownik pleonazmach
wołacz pleonazmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy pleonasm (odpowiednik angielski; para PL/EN; Webster PLEONASM; zakres do potwierdzenia), nadmiar wyrazów (sąsiad opisowy; Arct Pleonazm; Webster PLEONASM; zakres do potwierdzenia), redundancja językowa (przybliżenie; Webster PLEONASM; zakres do potwierdzenia), nagromadzenie jednoznacznych wyrazów (przybliżenie; Arct Pleonazm; zakres do potwierdzenia)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (PLEONASM), otwórz źródło
Antonimy zwięzłość (kontrast: Arct Pleonazm jako wada stylu przeciwna zwięzłości; zakres do potwierdzenia), elipsa (kontrast osi: opuszczenie wyrazów oczywistych z kontekstu, nie nadmiar; para live PL; nie zawsze ścisły antonim etykiety), wypowiedź bez nadmiaru (kontrast: wyłożenie bez zbędnych leksemów; zakres do potwierdzenia)
źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Pleonazm), otwórz źródło

Etymologia

Polskie pleonazm wchodzi z greki przez nowożytne języki europejskie (πλεονασμός: abundance, surplus). Arct 1921 indeksuje Pleonazm (g.-t.) jako większą ilość wyrazów lub zdań niż potrzeba oraz jako nagromadzenie jednoznacznych wyrazów; Pleonastyczny jako zawierający pleonazmy. Brückner 1927 nie indeksuje lematu pleona*. Angielski trop pleonasm Webster prowadzi jako retoryczną redundancję języka. Skeat 1910 prowadzi PLEONASM od łac. pleonasmus i greckiego πλεονασμός przez πλεονάζειν (to abound, lit. to be more) i πλέον (neut. of πλέων / πλείων, more); zapis fleonasme u Minsheu (1627). Odpowiednik angielski: pleonasm. Brzmień haseł nie kopiujemy.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (PLEONASM), otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910 (PLEONASM), otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921 (Pleonazm; Pleonastyczny), otwórz źródło
także A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927 (brak lematu pleona*), otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: pleonasm

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza pleonazm?

Nazwa figury stylu i retoryki: autor dokłada zbędne leksemy ponad potrzebę określenia rzeczy, często przez nagromadzenie jednoznacznych wyrazów. Elipsa to opuszczenie wyrazów oczywistych. Hiperbola to przesada skali. Tautologia bywa sąsiadem powtórzenia sądu. Zwykła gadatliwość bez figury nie zastępuje tej karty.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym pleonazm różni się od elipsy?

Pleonazm na tej karcie trzyma nadmiar wyrazów ponad potrzebę określenia (Arct Pleonazm; Webster PLEONASM). Elipsa (Arct Elipsa sense opuszczenie; Webster ELLIPSIS) to świadome opuszczenie wyrazów oczywistych z kontekstu. Oś nadmiaru jest inna niż oś opuszczenia; etykiety bywają mylone w skrótach szkolnych.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Pleonazm; Elipsa); Webster 1913 (PLEONASM; ELLIPSIS), otwórz źródło

Czym pleonazm różni się od tautologii i hiperboli?

Przy pleonazmie oś siedzi na nadmiarze wyrazów albo na nagromadzeniu jednoznacznych leksemów (Arct Pleonazm; Webster PLEONASM). Tautologia bywa powtórzeniem tego samego sądu innymi słowami. Hiperbola (Webster HYPERBOLE; Arct Hiperbola) przesadza skalę. To foil osi: nadmiar leksemów versus powtórzenie sądu versus przesada skali, nie synonim samej etykiety hasła.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (PLEONASM); M. Arct 1921 (Pleonazm), otwórz źródło

Skąd pochodzi słowo pleonazm i jak się odmienia?

Z greki (πλεονασμός: abundance) przez nowożytne języki europejskie. Arct 1921: Pleonazm; Pleonastyczny. Webster 1913: PLEONASM (Rhet.). Skeat 1910 wyprowadza lemat od łac. pleonasmus i greki (πλεονασμός; πλεονάζειν; πλέον). Brückner 1927: brak. Lp: pleonazm, pleonazmu, pleonazmowi, pleonazm, pleonazmem, pleonazmie / pleonaźmie. Lm: pleonazmy, pleonazmów, pleonazmom, pleonazmy, pleonazmami, pleonazmach. Odmiana SGJP. IPA: /plɛɔˈnazm/.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921; Webster 1913; W. W. Skeat 1910; A. Brückner 1927 (brak); SGJP / Morfeusz 2 (lemat obecny), otwórz źródło

Czy każdy nadmiar wyrazów to pleonazm?

Nie. Każda gadatliwość bywa zwykłą ekonomią mowy bez figury. Pleonazm trzyma nadmiar wyrazów ponad potrzebę określenia jako zabieg stylu albo retoryki (Arct: wada przeciwna zwięzłości, a rozmyślnie użyty dodaje siły). Bez tej osi etykieta pustoszeje i miesza się z tautologią, hiperbolą albo z luźnym powtórzeniem.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)