Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

elipsa

rzeczownik, żeński [ɛˈlipsa]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (akcent na -lip-; frekwencji nie podano); do potwierdzenia przez fonetyka (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Elipsa nazywa figurę składni i retoryki: świadome opuszczenie wyrazu albo wyrazów oczywistych z kontekstu; elipsa geometryczna to foil krzywej zamkniętej, nie ta karta.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. jęz. / ret. / gram. Figura składni i retoryki: mówca albo pisarz świadomie pomija wyraz lub wyrazy, które kontekst i tak uzupełnia. Oś siedzi na tym opuszczeniu. Elipsa geometryczna (krzywa zamknięta ze stożka) to inna karta. Samo urwanie mowy z emocji bywa sąsiadem, nie synonimem tej etykiety.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. hist. / lex. Arct 1921: Elipsa g. linja krzywa zamknięta (stożek, astron.) oraz opuszczenie wyrazu w zdaniu; Eliptyczny też w gramatyce i logice: wypowiedziany z opuszczeniem. Brückner milczy. Webster ELLIPSIS: (1) Gram. omission figure; (2) Geom. ellipse [Obs.]. Skeat: Gk. ἔλλειψις leaving behind, defect, ellipse of a word.
    źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Elipsa; Eliptyczny); A. Brückner 1927 (brak elips*); Webster 1913 (ELLIPSIS); W. W. Skeat 1910 (ELLIPSE / ellipsis), otwórz źródło
  3. dydakt. / ret. Na zajęciach elipsa stoi obok anafory, epifory, apostrofy, aliteracji, asonancji, onomatopei, metafory, ironii, antytezy, oksymoronu, hiperboli, porównania, składni, gramatyki, retoryki oraz semantyki. Zakres granic między świadomym opuszczeniem a zwykłym skrótem mowy wymaga recenzji.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  4. pot. Potocznie etykieta bywa mylona z elipsą geometryczną (krzywa owalna) albo z każdym urwanym zdaniem. Ta karta trzyma jedną oś: świadome opuszczenie wyrazów oczywistych z kontekstu. Foile: elipsa geometryczna, apostrofa (zwrot), anafora, epifora, onomatopeja. Osobne od luźnego skrótu bez figury.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W mowie potocznej elipsa bywa etykietą bez osi albo myli się z krzywą geometryczną. Seminarium rozdziela warstwy: celowe opuszczenie wyrazów oczywistych z kontekstu; elipsa geometryczna jako foil krzywej; apostrofa jako foil adresu w drugiej osobie; anafora i epifora jako foile leksemu. Arct trzyma Elipsę przy linii krzywej i przy opuszczeniu wyrazu w zdaniu; Eliptyczny także w gramatyce. Webster trzyma ELLIPSIS przy figurze opuszczenia (oś tej karty) oraz przy obsolete sense geometrycznym. Skeat prowadzi grekę (ἔλλειψις). Brückner milczy. Bez warstw zostaje tylko pusta etykieta o urwaniu.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Rejestr z otwartych ksiąg. U Arcta (1921) Elipsa g. obejmuje linię krzywą zamkniętą ze ukośnego przecięcia stożka oraz drogę gwiazdy, a także opuszczenie wyrazu w zdaniu (wyrzutnię). Eliptyczny w gramatyce i logice: wypowiedziany z opuszczeniem. Webster 1913: ELLIPSIS (El*lip"sis; pl. Ellipses); (1) Gram. omission figure; (2) Geom. An ellipse [Obs.]. Skeat prowadzi ELLIPSE / ellipsis od greckiego ἔλλειψις (leaving behind, defect, ellipse of a word) i wiąże z ἐλλείπειν. Brückner 1927 bez elips*. Etymologia niżej.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Elipsa; Eliptyczny); Webster 1913 (ELLIPSIS); W. W. Skeat 1910 (ELLIPSE / ellipsis); A. Brückner 1927 (brak), otwórz źródło

W polskiej dydaktyce ta figura utrzymuje świadome opuszczenie wyrazów oczywistych z kontekstu i styka się z anaforą, epiforą, apostrofą, aliteracją, asonancją, onomatopeją, ironią, antytezą, oksymoronem, hiperbolą, litotą, porównaniem, metaforą, eufemizmem, metonimią, synekdochą, składnią, gramatyką, retoryką oraz semantyką. Odpowiednik angielski: ellipsis (oś gramatyczna / retoryczna; sense geometryczny u Webstera to foil obsolete). Chronologii ośrodków bez pierwotnego źródła nie wpisujemy; zakres granic między tropami zostaje do recenzji.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

SGJP / Morfeusz 2 zna lemat elipsa; odmianę wzięto z generatora. Seminaria wracają do relacji elipsy wobec elipsy geometrycznej, apostrofy, anafory i epifory. Sąsiedzi live: apostrofa, anafora, epifora, aliteracja, asonancja, onomatopeja, ironia, antyteza, oksymoron, hiperbola, litota, porównanie, metafora, eufemizm, metonimia, synekdocha, składnia, gramatyka, retoryka, semantyka. Bez osi świadomego opuszczenia etykieta pustoszeje albo miesza się z krzywą owalną. CMUdict nie zna angielskiego lematu ellipsis (ellipse obecny; IPA ellipsis redakcyjne).

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2 (lemat elipsa obecny); Webster 1913 (ELLIPSIS); CMUdict (ellipsis nieobecny, ellipse obecny), otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP / Morfeusz 2 (lemat obecny).

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik elipsa
dopełniacz elipsy
celownik elipsie
biernik elipsę
narzędnik elipsą
miejscownik elipsie
wołacz elipso

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik elipsy
dopełniacz elips
celownik elipsom
biernik elipsy
narzędnik elipsami
miejscownik elipsach
wołacz elipsy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy ellipsis (odpowiednik angielski; para PL/EN; Webster ELLIPSIS sense 1 Gram.; zakres do potwierdzenia), opuszczenie wyrazu (sąsiad opisowy; Arct Elipsa; Webster ELLIPSIS Gram.; zakres do potwierdzenia), wyrzutnia (przybliżenie opisowe; Arct Elipsa; zakres do potwierdzenia), figura opuszczenia (przybliżenie; Skeat ellipsis; Webster ELLIPSIS; zakres do potwierdzenia)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (ELLIPSIS), otwórz źródło
Antonimy wypowiedź bez opuszczeń (kontrast: pełne wyłożenie wyrazów oczywistych z kontekstu; zakres do potwierdzenia), elipsa geometryczna (kontrast osi: krzywa zamknięta ze stożka, nie figura opuszczenia; Arct Elipsa sense geom.; Webster ELLIPSE; nie zawsze ścisły antonim etykiety), apostrofa (kontrast osi: zwrot w drugiej osobie do nieobecnego, nie opuszczenie wyrazu; para live PL; nie zawsze ścisły antonim)
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Polskie elipsa wchodzi z greki przez nowożytne języki europejskie (ἔλλειψις: leaving behind, defect). Arct 1921 indeksuje Elipsę (g.) jako linię krzywą zamkniętą oraz jako opuszczenie wyrazu w zdaniu; Eliptyczny także w gramatyce. Brückner 1927 nie indeksuje lematu elips*. Angielski trop ellipsis Webster prowadzi w dwóch sensach: figura gramatyczna opuszczenia (oś tej karty) oraz obsolete sense geometryczny. Skeat 1910 prowadzi ELLIPSE / ellipsis od greki (ἔλλειψις; ἐλλείπειν to leave in, to come short; ἐν + λείπειν) i wiąże też z ellipse geometryczną. Odpowiednik angielski: ellipsis. Brzmień haseł nie kopiujemy.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (ELLIPSIS), otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910 (ELLIPSE / ellipsis), otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921 (Elipsa; Eliptyczny), otwórz źródło
także A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927 (brak lematu elips*), otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: ellipsis

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza elipsa?

Nazwa figury składni i retoryki: autor celowo pomija wyraz lub wyrazy oczywiste z kontekstu. Elipsa geometryczna to krzywa zamknięta ze stożka. Apostrofa to zwrot w drugiej osobie do nieobecnego. Anafora i epifora spinają łańcuch tym samym leksemem. Luźny skrót mowy bez figury nie zastępuje tej karty.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym elipsa różni się od elipsy geometrycznej?

Elipsa na tej karcie trzyma figurę opuszczenia wyrazów oczywistych z kontekstu (Arct Elipsa sense opuszczenie; Webster ELLIPSIS sense 1 Gram.). Elipsa geometryczna (Arct Elipsa sense krzywa; Webster ELLIPSE) to linia krzywa zamknięta ze ukośnego przecięcia stożka. Oś figury jest inna niż oś krzywej; etykiety bywają mylone w potocznej mowie i w skrótach szkolnych.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Elipsa); Webster 1913 (ELLIPSIS; ELLIPSE), otwórz źródło

Czym elipsa różni się od apostrofy, anafory i epifory?

Przy elipsie mówca pomija wyraz oczywisty z kontekstu. Apostrofa (Webster APOSTROPHE; Arct Apostrofa) zwraca się w drugiej osobie do nieobecnego adresata. Anafora (Webster ANAPHORA; Arct Anafora) stawia wspólny leksem na otwarciu członów. Epifora (Webster EPIPHORA; Arct Epifora) stawia go na końcu. To foil osi: opuszczenie versus zwrot versus leksem, nie synonim samej etykiety hasła.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (ELLIPSIS; APOSTROPHE; ANAPHORA; EPIPHORA); M. Arct 1921 (Elipsa; Apostrofa; Anafora; Epifora), otwórz źródło

Skąd pochodzi słowo elipsa i jak się odmienia?

Z greki (ἔλλειψις: leaving behind, defect) przez nowożytne języki europejskie. Arct 1921: Elipsa; Eliptyczny. Webster 1913: ELLIPSIS (Gram.; Geom. Obs.). Skeat 1910 wyprowadza lemat od greki (ἔλλειψις; ἐλλείπειν). Brückner 1927: brak. Lp: elipsa, elipsy, elipsie, elipsę, elipsą, elipsie, elipso. Lm: elipsy, elips, elipsom, elipsy, elipsami, elipsach. Odmiana SGJP. IPA: /ɛˈlipsa/.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921; Webster 1913; W. W. Skeat 1910; A. Brückner 1927 (brak); SGJP / Morfeusz 2 (lemat obecny), otwórz źródło

Czy każde opuszczenie wyrazu to elipsa?

Nie. Każdy skrót mowy bywa zwykłą ekonomią bez figury. Elipsa trzyma świadome opuszczenie wyrazów oczywistych z kontekstu jako zabieg składni albo retoryki. Bez tej osi etykieta pustoszeje i miesza się z elipsą geometryczną, apostrofą albo z luźnym urwaniem zdania.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)