hiperbola

rzeczownik, żeński [xʲipɛrˈbɔla]

wymowa

Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (akcent na przedostatniej; hi- jak w historii; e w -per- jak w osobie; o w -bol- jak w szkole); do potwierdzenia przez fonetyka (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Hiperbola to trop przesady (czekałem wieczność, setki razy mówiłem) albo, w geometrii, krzywa stożkowa; sąsiad litoty i metafor, osobny od zwykłego kłamstwa.

źródło

Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

jęz. / ret. Figura retoryczna: wypowiedź świadomie zawyża albo zaniża skalę wobec rzeczywistości (czekałem wieczność, umieram z głodu, setki razy ci mówiłem). Oś to jawna przesada w tropie, nie błąd faktów i nie litota jako przeciwieństwo skali.

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
mat. / geom. W geometrii: krzywa stożkowa (Webster: HYPERBOLA; Arct: linja krzywa z przecięcia stożka płaszczyzną). W polskim lemacie obie warstwy (retoryka i geometria) dzielą jedną etykietę; angielski rozdziela hyperbole (retoryka) i hyperbola (matematyka).

źródło
Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (HYPERBOLA; HYPERBOLE); M. Arct 1921 (Hiperbola: w retor. przesadnia; w geom. linja krzywa), otwórz źródło
hist. / lex. Webster 1913 ma HYPERBOLE (akcent Hy*per\"bo*le) jako figurę jawnej przesady oraz HYPERBOLA jako krzywą. Skeat 1910: HYPERBOLE (L., Gk.), Gk. ὑπερβολή (excess, exaggeration) z ὑπέρ (beyond) i βάλλειν (to throw, cast); dublet hyperbola. Arct 1921: Hiperbola (przesadnia; krzywa). Brückner 1927: brak.

źródło
Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (HYPERBOLE Hy*per\"bo*le; HYPERBOLA); W. W. Skeat 1910 (HYPERBOLE; ὑπερβολή; ὑπέρ; βάλλειν; doublet hyperbola); M. Arct 1921 (Hiperbola; Hiperbolicznie); A. Brückner 1927 (brak hiperbola), otwórz źródło
pot. W mowie potocznej etykieta bywa workiem na każde wyolbrzymienie albo na zwykłe kłamstwo. Tu trzymamy jedną oś retoryczną: jawna przesada w tropie, oraz osobną warstwę geometryczną pod tym samym polskim lematem.

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

„Czekałem wieczność” to klasyczna hiperbola (przesada skali w tropie); ktoś inny wplótł litotę zamiast jawnego zawyżenia.

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Ranek zajął blok o hiperboli retorycznej; notatki o krzywej stożkowej poszły do osobnej karty geometrii, a litota wróciła do laboratorium tropów po południu.

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Półka: Webster 1913 (HYPERBOLE, Hy*per\"bo*le; HYPERBOLA), Skeat 1910 (ὑπερβολή z ὑπέρ i βάλλειν), Arct 1921 (Hiperbola: przesadnia i krzywa), Brückner 1927 bez hasła.

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Glosa, która zrównała hiperbolę z „zwykłym kłamstwem”, zgubiła oś jawnej przesady wobec intencji zwodzenia.

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Na kredzie stanęły cztery etykiety: hiperbola, litota, metafora, kłamstwo, żeby odciąć trop przesady od przeciwieństwa skali, od przeniesienia podobieństwa i od fałszu.

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Użycie

Na co dzień hiperbola bywa skrótem bez osi. Seminarium rozdziela warstwy: jawne zawyżenie albo zaniżenie skali w tropie (czekałem wieczność, setki razy mówiłem), foil litoty (przeciwieństwo skali), granicę z metaforą oraz świadectwa leksykalne. Webster trzyma HYPERBOLE z akcentem Hy*per\"bo*le i osobno HYPERBOLA; Skeat wyprowadza ὑπερβολή z ὑπέρ i βάλλειν oraz wskazuje dublet hyperbola; Arct indeksuje Hiperbola z przesadnią i krzywą; Brückner milczy. Bez tych warstw zostaje pusta etykieta o wyolbrzymieniu.

źródło

Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Fakty słownikowe z otwartych ksiąg: w Websterze (1913) lemat HYPERBOLE niesie akcent Hy*per\"bo*le i opis figury jawnej przesady; osobno stoi HYPERBOLA jako krzywa. Skeat (1910) indeksuje HYPERBOLE (L., Gk.) z Gk. ὑπερβολή (excess, exaggeration), członami ὑπέρ (beyond) i βάλλειν (to throw, cast) oraz dubletem hyperbola. Arct (1921) ma kartę Hiperbola (w retor.: przesadnia; w geom.: linja krzywa) oraz Hiperbolicznie (przesadnie; OCR: Hiperbolicznle). Brückner (1927) nie indeksuje hiperboli. Tu rejestr; etymologia niżej.

źródło

Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (HYPERBOLE; HYPERBOLA); W. W. Skeat 1910 (HYPERBOLE; ὑπερβολή); M. Arct 1921 (Hiperbola; Hiperbolicznie); A. Brückner 1927 (brak), otwórz źródło

W polskiej dydaktyce hiperbola trzyma oś jawnej przesady w tropie i styka się z litotą (przeciwieństwo skali), metaforą (foil podobieństwa), oksymoronem, ironią, retoryką oraz z semantyką. Warstwa geometryczna (krzywa stożkowa) dzieli ten sam polski lemat, podczas gdy angielski rozdziela hyperbole i hyperbola. Angielski odpowiednik retoryczny: hyperbole. Dat ośrodków bez źródła pierwotnego nie wpisujemy.

źródło

Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Morfeusz 2 / SGJP zna lemat hiperbola (sgjp). Tabelę wzięto z generatora SGJP. Seminaria wracają do relacji przesady w tropie wobec litoty, kłamstwa i przeniesienia podobieństwa. Przymiotnik hiperboliczny pojawia się w programach (ang. hyperbolic; CMUdict ma hyperbole i hyperbolic). Sąsiedzi live: litota (jeśli jest), metafora, oksymoron, ironia, metonimia, synekdocha, retoryka, semantyka, synonim, antonim. Bez osi jawnej przesady etykieta pustoszeje.

źródło

Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2 (lemat hiperbola obecny); CMUdict (hyperbole obecny; hyperbolic obecny); Webster 1913 (HYPERBOLE); M. Arct 1921 (Hiperbola), otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP / Morfeusz 2 (lemat obecny).

liczba pojedyncza

przypadek	forma
mianownik	hiperbola
dopełniacz	hiperboli
celownik	hiperboli
biernik	hiperbolę
narzędnik	hiperbolą
miejscownik	hiperboli
wołacz	hiperbolo

liczba mnoga

przypadek	forma
mianownik	hiperbole
dopełniacz	hiperbol / hiperboli
celownik	hiperbolom
biernik	hiperbole
narzędnik	hiperbolami
miejscownik	hiperbolach
wołacz	hiperbole

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

hiperbola retoryczna

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
styl hiperboliczny

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
hiperbola a litota

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
jawna przesada w tropie

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
odróżniać hiperbolę od kłamstwa

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Synonimy · Antonimy

Synonimy przesadnia (przybliżenie opisowe; Arct: przesadnia; zakres do potwierdzenia), trop hiperboliczny (przybliżenie; zakres do potwierdzenia), hyperbole (odpowiednik angielski retoryczny; para PL/EN)

źródło

Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Hiperbola: przesadnia) (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Antonimy litota / understatement (kontrast skali: zaniżenie zamiast zawyżenia; zakres do potwierdzenia), użycie dosłowne bez tropu (kontrast kontekstowy; nie zawsze ścisły antonim etykiety), kłamstwo jako zwodzenie (sąsiad kontrastowy: intencja fałszu, nie jawna przesada tropu; do potwierdzenia)

źródło

Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Polskie hiperbola spina grecki lemat ὑπερβολή z członami ὑπέρ i βάλλειν. Webster 1913 podaje HYPERBOLE (L., fr. Gr.) z akcentem Hy*per\"bo*le oraz osobno HYPERBOLA (geom.). Karta Skeata (1910) pod HYPERBOLE cytuje L. hyperbolé oraz Gk. ὑπερβολή (excess, exaggeration), potem ὑπέρ (beyond) i βάλλειν (to throw, cast), a także dublet hyperbola. Arct (wyd. 9, 1921) ma hasło Hiperbola z glosą retoryczną „przesadnia” i osobną glosą geometryczną (krzywa z przecięcia stożka), plus Hiperbolicznie (przesadnie). Brückner 1927 nie indeksuje hiperboli. Odpowiednik retoryczny: hyperbole; matematyczny dublet angielski: hyperbola. Brzmień haseł nie kopiujemy.

źródło

Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (HYPERBOLE: Hy*per\"bo*le; L., fr. Gr.; HYPERBOLA), otwórz źródło

także

W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910 (HYPERBOLE: L. hyperbolé; Gk. ὑπερβολή excess, exaggeration; ὑπέρ beyond; βάλλειν to throw, cast; doublet hyperbola), otwórz źródło

także

M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921 (Hiperbola: w retor. przesadnia; w geom. linja krzywa; Hiperbolicznie: przesadnie), otwórz źródło

także

A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927 (brak hiperbola), otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

hiperboliczny , przymiotnik; por. ang. hyperbolic (CMUdict: hyperbole i hyperbolic obecne)
metafora , foil: podobieństwo zamiast jawnej przesady skali; para live PL
oksymoron , sąsiad tropowy (pozorna sprzeczność w tropie); para live PL
ironia , sąsiad tropowy; para live PL
metonimia , sąsiad tropowy (styczność); para live PL
synekdocha , sąsiad tropowy (skala część-całość); para live PL
retoryka , dziedzina tropów; para live PL
semantyka , sąsiad dziedzinowy: sens i przeniesienie znaczenia; para live PL
polisemia , sąsiad: wiele powiązanych sensów jednej jednostki (tu: retoryka i geometria); para live PL
synonim , sąsiad: bliskoznacznik bez osi tropu; para live PL
antonim , sąsiad: jednostka przeciwstawna (w leksykonie, nie w jednym tropie); para live PL
hyperbole , pokrewny angielski retoryczny; para PL/EN

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: hyperbole

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza hiperbola?

To figura: wypowiedź świadomie zawyża albo zaniża skalę (czekałem wieczność, setki razy mówiłem). W geometrii ta sama polska etykieta oznacza krzywą stożkową. Litota to przeciwieństwo skali. Kłamstwo to zwodzenie, nie trop.

źródło

Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo hiperbola?

Z greki przez łacinę. Skeat 1910: HYPERBOLE z Gk. ὑπερβολή (excess, exaggeration), ὑπέρ (beyond) i βάλλειν (to throw, cast); dublet hyperbola. Webster 1913: HYPERBOLE (L., fr. Gr.). Arct 1921: Hiperbola (przesadnia; krzywa). Brückner 1927 milczy.

źródło

Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (HYPERBOLE); W. W. Skeat 1910 (ὑπερβολή; ὑπέρ; βάλλειν); M. Arct 1921 (Hiperbola); A. Brückner 1927 (brak), otwórz źródło

Jak odmienia się i wymawia hiperbola?

Lp: hiperbola, hiperboli, hiperboli, hiperbolę, hiperbolą, hiperboli, hiperbolo. Lm: hiperbole, hiperbol / hiperboli, hiperbolom, hiperbole, hiperbolami, hiperbolach, hiperbole. Odmiana ze SGJP / Morfeusz 2 (lemat obecny). IPA redakcyjne: /xʲipɛrˈbɔla/, do potwierdzenia przez fonetyka.

źródło

Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2 (lemat hiperbola obecny), otwórz źródło

Czym hiperbola różni się od litoty i kłamstwa, i czy odpowiada angielskiemu hyperbole?

Hiperbola: jawna przesada w tropie. Litota: zaniżenie skali. Kłamstwo: zwodzenie, nie figura. Angielskie hyperbole jest odpowiednikiem retorycznym (CMUdict ma hyperbole); hyperbola to dublet matematyczny. Potocznie etykiety się zlewają.

źródło

Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)