Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

antyteza

rzeczownik, żeński [anˈtɨtɛza]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (akcent na -te-; y jak w ty; e jak w sen; frekwencji nie podano); do potwierdzenia przez fonetyka (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Antyteza to figura, w której zestawia się przeciwstawne pojęcia albo zdania, by wyostrzyć kontrast; foil oksymoronu (zwarta para sprzecznych wyrazów) i foil paradoksu.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. jęz. / ret. / lit. Trop: zestawienie przeciwstawnych pojęć, zdań albo członów dla wyrazistości kontraktu (np. bieda i bogactwo w jednym toku). Oś to otwarte przeciwstawienie w szerszej konstrukcji, nie zwarty związek sprzecznych wyrazów w oksymoronie i nie twierdzenie paradoksu.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. hist. / lex. Świadectwa leksykalne: Arct 1921 (Antyteza; Antytetyczny); Skeat 1910 (ANTITHESIS: Gk. ἀντίθεσις); Webster 1913 (ANTITHESIS, An*tith"e*sis; Rhet.); Brückner 1927 bez lematu antyteza.
    źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Antyteza; Antytetyczny); Webster 1913 (ANTITHESIS); W. W. Skeat 1910 (ANTITHESIS); A. Brückner 1927 (brak antyteza), otwórz źródło
  3. dydakt. / ret. W dydaktyce antyteza stoi obok oksymoronu, paradoksu, ironii, hiperboli i porównania: oksymoron pakuje sprzeczne w zwarty związek, paradoks prowadzi twierdzenie sprzeczne z oczywistością, antyteza rozkłada przeciwstawienie na szersze człony. Zakres granic do recenzji.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  4. pot. W codziennej mowie antyteza bywa workiem na każde przeciwieństwo albo na zwykły antonim. Tu trzymamy jedną oś: świadome zestawienie przeciwstawnych członów dla wyrazistości, foil zwartego oksymoronu i foil twierdzenia paradoksu; nie mylić z potocznym „przeciwieństwem” bez figury.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

Na co dzień antyteza bywa skrótem bez osi. Seminarium rozdziela warstwy: świadome zestawienie przeciwstawnych pojęć albo zdań dla wyrazistości; foil oksymoronu (zwarte sprzeczne w jednym związku); foil paradoksu (twierdzenie); świadectwa leksykalne. Webster trzyma ANTITHESIS (Rhet.) z kontrastem słów i sentencji. Skeat prowadzi ANTITHESIS od Gk. ἀντίθεσις (ἀντί + θέσις). Arct trzyma Antytezę i Antytetyczny. Brückner milczy przy lemacie. Bez tych warstw zostaje pusta etykieta o „przeciwieństwie”.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Fakty z otwartych ksiąg. W Arctcie 1921 Antyteza to przeciwstawienie, zestawienie pojęć wprost przeciwnych oraz przeciwieństwo do tezy; Antytetyczny oznacza przeciwny, będący antytezą. Webster 1913 oznacza ANTITHESIS (Rhet.) jako opozycję albo kontrast słów lub sentencji w tym samym zdaniu, z osobnymi sensami drugiego członu i ogólnego kontrastu. Skeat: ANTITHESIS od Gk. ἀντίθεσις (opposition, setting opposite), z ἀντί (over against) i θέσις (a setting) od τίθημι. Indeks Brücknera (1927) nie prowadzi antyteza. Tu rejestr; etymologia niżej.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Antyteza; Antytetyczny); Webster 1913 (ANTITHESIS); W. W. Skeat 1910 (ANTITHESIS); A. Brückner 1927 (brak), otwórz źródło

W polskiej dydaktyce antyteza trzyma oś otwartego przeciwstawienia członów i styka się z oksymoronem (zwarte sprzeczne), paradoksem (twierdzenie), ironią, hiperbolą, litotą, porównaniem, metaforą, alegorią, personifikacją, eufemizmem, metonimią, synekdochą, retoryką oraz z semantyką. Antonim to foil pary leksykalnej bez koniecznej figury. Angielski odpowiednik: antithesis. Dat ośrodków bez źródła pierwotnego nie wpisujemy.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Morfeusz 2 / SGJP zna lemat antyteza (sgjp, subst:sg:nom:f). Tabelę wzięto z generatora SGJP. Seminaria wracają do relacji antytezy wobec oksymoronu, paradoksu, ironii i antonimu. Sąsiedzi live: oksymoron, paradoks, ironia, hiperbola, litota, porównanie, metafora, alegoria, personifikacja, eufemizm, metonimia, synekdocha, retoryka, semantyka, antonim. Bez osi otwartego przeciwstawienia etykieta pustoszeje.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2 (lemat antyteza obecny); Webster 1913 (ANTITHESIS); CMUdict (antithesis obecny), otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP / Morfeusz 2 (lemat obecny).

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik antyteza
dopełniacz antytezy
celownik antytezie
biernik antytezę
narzędnik antytezą
miejscownik antytezie
wołacz antytezo

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik antytezy
dopełniacz antytez
celownik antytezom
biernik antytezy
narzędnik antytezami
miejscownik antytezach
wołacz antytezy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy antithesis (odpowiednik angielski; para PL/EN; Skeat ANTITHESIS; zakres do potwierdzenia), przeciwstawienie (przybliżenie; Arct Antyteza: przeciwstawienie; zakres do potwierdzenia), kontrast członów (sąsiad opisowy; zakres do potwierdzenia), opozycja retoryczna (sąsiad; Webster ANTITHESIS sense opposition; zakres do potwierdzenia)
źródło Redakcja serwisu; fakty: W. W. Skeat 1910 (ANTITHESIS), otwórz źródło
Antonimy opis bez przeciwstawienia członów (kontrast: brak drugiego członu opozycji; zakres do potwierdzenia), oksymoron zwarty (kontrast skali: para sprzecznych w jednym związku, nie szersze człony; nie zawsze ścisły antonim etykiety), synteza (sąsiad kontrastowy w Arct: przeciwieństwo do tezy / synteza; do potwierdzenia)
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Polskie antyteza to zapożyczenie z greki przez łacinę i nowożytne języki europejskie. Arct 1921 indeksuje Antytezę (przeciwstawienie pojęć o przeciwnym znaku; przeciwieństwo względem tezy) oraz Antytetyczny (przeciwny, będący antytezą). Brückner 1927 nie indeksuje lematu antyteza. Angielski trop antithesis Skeat prowadzi od Gk. ἀντίθεσις (opposition, setting opposite): ἀντί (over against) + θέσις (a setting) od τίθημι (I place); derywaty: antithetic, antithetical. Webster 1913 indeksuje ANTITHESIS (Rhet.) z akcentem An*tith"e*sis i sensami opozycji słów/sentencji, drugiego członu oraz ogólnego kontrastu. Odpowiednik angielski: antithesis. Brzmień haseł nie kopiujemy.
źródło M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921 (Antyteza; Antytetyczny), otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910 (ANTITHESIS: Gk. ἀντίθεσις; Anti- and Thesis), otwórz źródło
także Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (ANTITHESIS; ANTITHETIC; ANTITHETICAL), otwórz źródło
także A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927 (brak lematu antyteza), otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: antithesis

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza antyteza?

Słowo nazywa zestawienie przeciwstawnych pojęć albo zdań dla wyrazistości kontrastu. Oksymoron trzyma sprzeczne znaki w zwartym związku wyrazowym. Paradoks to twierdzenie sprzeczne z oczywistością. Antonim to para leksykalna bez koniecznej figury.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym antyteza różni się od oksymoronu?

Antyteza rozciąga opozycję na dłuższe człony albo całe zdania. Oksymoron trzyma sprzeczne znaki w jednym zwartym związku (wymowne milczenie). Obie figury bywają mylone; oś skali zestawienia jest inna.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym antyteza różni się od paradoksu?

Antyteza jawnie zestawia przeciwstawne człony dla wyrazistości kontrastu. Paradoks prowadzi twierdzenie sprzeczne z oczywistością albo z oczekiwaniem. To foil osi retorycznej, nie synonim samej etykiety hasła.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo antyteza i jak się odmienia?

Z greki przez łacinę: ἀντίθεσις (ἀντί + θέσις). Arct 1921: Antyteza, Antytetyczny. Skeat 1910: ANTITHESIS. Webster 1913: ANTITHESIS (Rhet.). Brückner 1927: brak lematu. Lp: antyteza, antytezy, antytezie, antytezę, antytezą, antytezie, antytezo. Lm: antytezy, antytez, antytezom, antytezy, antytezami, antytezach. Odmiana SGJP. IPA: /anˈtɨtɛza/.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921; W. W. Skeat 1910; Webster 1913; A. Brückner 1927 (brak); SGJP / Morfeusz 2 (lemat obecny), otwórz źródło