Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

aliteracja

rzeczownik, żeński [alitɛˈratsja]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (akcent na -ra-; e jak w ten; frekwencji nie podano); do potwierdzenia przez fonetyka (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Aliteracja nazywa figurę echa nagłosowego w szeregu wyrazów; anafora i epifora to foile leksemu, asonancja foilem samogłosek, rym foilem zakończeń.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. jęz. / ret. / lit. Figura retoryczna: świadome powtórzenie tego samego dźwięku na początku kolejnych wyrazów w szeregu dla rytmu i spójności brzmienia. Oś siedzi na nagłosie. Anafora i epifora wiążą łańcuch leksemem. Asonancja wiąże samogłoski. Przypadkowy zbieg nagłosów nie jest tą samą osią.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. hist. / lex. Arct 1921 i Brückner 1927: brak lematu aliteracja. Webster 1913 trzyma ALLITERATION (powtórzenie litery na początku wyrazów; L. ad + litera) oraz ALLITERATIVE / ALLITERATE / ALLITERATOR. Skeat 1910: ALLITERATION (L.); nowożytny wynalazek; alliterate 1816, alliterative 1764.
    źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (brak Aliteracja); A. Brückner 1927 (brak aliteracja); Webster 1913 (ALLITERATION; ALLITERATIVE; ALLITERATE; ALLITERATOR); W. W. Skeat 1910 (ALLITERATION), otwórz źródło
  3. dydakt. / ret. Na zajęciach aliteracja stoi obok anafory, epifory, asonancji, rymu, antytezy, oksymoronu, ironii, hiperboli oraz porównania. Zakres granic między dźwiękiem inicjalnym a echem leksemu albo samogłoską wymaga recenzji.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  4. pot. Potocznie etykieta bywa workiem na każdy zbieg nagłosów. Ta karta trzyma jedną oś: celowe powtórzenie dźwięku na początku wyrazów w szeregu, foil anafory i epifory, foil asonancji i rymu, osobne od przypadkowego zbiegu liter.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W mowie potocznej aliteracja bywa etykietą bez osi. Seminarium rozdziela warstwy: celowe echo dźwięku na starcie wyrazów w szeregu; anafora i epifora jako foile leksemu na początku albo końcu członów; asonancja i rym jako foile samogłoski i zakończenia; świadectwa leksykalne. Webster trzyma ALLITERATION na litrze inicjalnej. Skeat prowadzi etymologię od łaciny (ad + litera) jako nowożytny wynalazek. Arct milczy przy Aliteracja. Brückner milczy przy aliteracja. Bez tych warstw zostaje pusta etykieta o zbiegu liter.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Rejestr z otwartych ksiąg. Webster 1913: ALLITERATION, akcent Al*lit`er*a"tion, ten sam znak otwiera dwa lub więcej wyrazów tuż po sobie albo w krótkim odstępie; etymologia z łaciny (ad + litera); przykłady Milton, Tennyson, P. Plowman; osobno ALLITERATIVE, ALLITERATE, ALLITERATOR. Skeat 1910: ALLITERATION jako echo liter inicjalnych (L.); nowożytny wynalazek od rzekomego *alliterare / ad litteram; alliterate 1816, alliterative 1764. Arct 1921 nie indeksuje Aliteracja. Brückner 1927 nie indeksuje aliteracja. Etymologia niżej.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (ALLITERATION; ALLITERATIVE; ALLITERATE; ALLITERATOR); W. W. Skeat 1910 (ALLITERATION); M. Arct 1921 (brak); A. Brückner 1927 (brak), otwórz źródło

W polskiej dydaktyce ta figura utrzymuje rytm nagłosu i styka się z anaforą, epiforą, asonancją, rymem, antytezą, oksymoronem, ironią, hiperbolą, litotą, porównaniem, metaforą, alegorią, personifikacją, eufemizmem, metonimią, synekdochą, retoryką oraz semantyką. Odpowiednik angielski: alliteration. Chronologii ośrodków bez pierwotnego źródła nie wpisujemy; zakres granic między tropami zostaje do recenzji.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

SGJP / Morfeusz 2 zna lemat aliteracja; odmianę wzięto z generatora. Seminaria wracają do relacji aliteracji wobec anafory, epifory, asonancji i rymu. Sąsiedzi live: anafora, epifora, antyteza, oksymoron, ironia, hiperbola, litota, porównanie, metafora, alegoria, personifikacja, eufemizm, metonimia, synekdocha, retoryka, semantyka. Bez osi dźwięku inicjalnego etykieta pustoszeje.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2 (lemat aliteracja obecny); Webster 1913 (ALLITERATION); CMUdict (alliteration obecny), otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP / Morfeusz 2 (lemat obecny).

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik aliteracja
dopełniacz aliteracji
celownik aliteracji
biernik aliterację
narzędnik aliteracją
miejscownik aliteracji
wołacz aliteracjo

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik aliteracje
dopełniacz aliteracji / aliteracyj
celownik aliteracjom
biernik aliteracje
narzędnik aliteracjami
miejscownik aliteracjach
wołacz aliteracje

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy alliteration (odpowiednik angielski; para PL/EN; Webster ALLITERATION; zakres do potwierdzenia), powtórzenie nagłosu (sąsiad opisowy; Webster ALLITERATION: same letter at beginning; zakres do potwierdzenia), figura dźwięku inicjalnego (sąsiad; Skeat ALLITERATION: repetition of initial letters; zakres do potwierdzenia), echo nagłosowe (przybliżenie opisowe; Webster ALLITERATION; zakres do potwierdzenia)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (ALLITERATION), otwórz źródło
Antonimy opis bez powtórzenia nagłosu (kontrast: brak wspólnego dźwięku na początku wyrazów; zakres do potwierdzenia), anafora (kontrast osi: ten sam leksem na początku członów, nie dźwięk na początku wyrazów; Webster ANAPHORA Rhet.; Arct Anafora; nie zawsze ścisły antonim etykiety), epifora (kontrast osi: ten sam leksem na końcu członów, nie dźwięk inicjalny; Webster EPIPHORA Rhet.; Arct Epifora; do potwierdzenia)
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Polskie aliteracja wchodzi z nowożytnych języków europejskich od łaciny (ad + litera). Arct 1921 nie indeksuje lematu Aliteracja. Brückner 1927 nie indeksuje lematu aliteracja. Angielski trop alliteration Webster prowadzi od łaciny (ad + litera) z cytatami Miltona, Tennysona i P. Plowmana. Skeat 1910 traktuje ALLITERATION jako nowożytny konstrukt (niby *alliterare / ad litteram) i datuje alliterate na 1816, alliterative na 1764. Odpowiednik angielski: alliteration. Brzmień haseł nie kopiujemy.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (ALLITERATION; ALLITERATIVE; ALLITERATE; ALLITERATOR), otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910 (ALLITERATION), otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921 (brak lematu Aliteracja), otwórz źródło
także A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927 (brak lematu aliteracja), otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: alliteration

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza aliteracja?

Nazwa figury, w której wspólny dźwięk otwiera wyrazy idące po sobie. Anafora i epifora spinają łańcuch tym samym leksemem. Asonancja łączy samogłoski. Luźny zbieg liter bez figury nie zastępuje tej karty.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym aliteracja różni się od anafory i epifory?

Aliteracja trzyma wspólny dźwięk na początku wyrazów w szeregu. Anafora (Webster ANAPHORA; Arct Anafora) stawia wspólny leksem na otwarciu członów. Epifora (Webster EPIPHORA; Arct Epifora) stawia go na końcu. Oś dźwięku inicjalnego jest inna niż oś leksemu; etykiety bywają mylone w potocznej mowie i w skrótach szkolnych.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (ALLITERATION; ANAPHORA; EPIPHORA); M. Arct 1921 (Anafora; Epifora; brak Aliteracja), otwórz źródło

Czym aliteracja różni się od asonancji i rymu?

Przy aliteracji wspólny dźwięk siedzi na początku wyrazów. Asonancja (Webster ASSONANCE) wiąże samogłoski. Rym wiąże zakończenia. To foil osi: nagłos versus samogłoska versus zakończenie, nie synonim samej etykiety hasła.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (ALLITERATION; ASSONANCE), otwórz źródło

Skąd pochodzi słowo aliteracja i jak się odmienia?

Z łaciny (ad + litera) przez nowożytne języki europejskie. Webster 1913: ALLITERATION. Skeat 1910: ALLITERATION (nowożytny wynalazek; alliterate 1816, alliterative 1764). Arct 1921: brak. Brückner 1927: brak. Lp: aliteracja, aliteracji, aliteracji, aliterację, aliteracją, aliteracji, aliteracjo. Lm: aliteracje, aliteracji / aliteracyj, aliteracjom, aliteracje, aliteracjami, aliteracjach. Odmiana SGJP. IPA: /alitɛˈratsja/.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat 1910; M. Arct 1921 (brak); A. Brückner 1927 (brak); SGJP / Morfeusz 2 (lemat obecny), otwórz źródło

Czy aliteracja to to samo co przypadkowy zbieg nagłosów?

Nie. Przypadkowy zbieg liter bywa dowolnym zbiegiem bez figury. Aliteracja trzyma świadome powtórzenie dźwięku na początku kolejnych wyrazów w szeregu. Bez tej osi etykieta pustoszeje i miesza się z anaforą, epiforą albo z asonancją.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)