Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

retoryka

rzeczownik, żeński [rɛˈtɔrɨka]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Retoryka to sztuka i nauka skutecznego mówienia oraz pisania: bada kompozycję wypowiedzi, środki perswazji i różnicę między przekonującą formą a pustą ozdobnością.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. / jęz. Dziedzina namysłu nad skuteczną wypowiedzią: bada kompozycję prozy i mowy, dobór środków perswazji oraz warunki mówienia z właściwą siłą, jasnością i ozdobą, bez utraty związku z treścią.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. hist. leks. / dydakt. W rejestrze historyczno-leksykalnym i szkolnym: nauka pięknego wypowiadania myśli, teoria wymowy oraz krasomówstwo; klasycznie bliska oratorstwu i kursowi kompozycji w trivium obok gramatyki i logiki.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. kryt. / pejor. W typologii krytycznej: sztuczna elokwencja, ozdobny język lub deklamacja bez przekonania i bez powagi, gdy forma przeważa nad treścią i nad intencją mówcy.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  4. pot. W mowie potocznej i publicystyce: skrót na kwiecisty styl, na „ładne słowa zamiast argumentu” albo na zarzut pustej perswazji. Zakres nieostry, wymaga potwierdzenia przy recenzji.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W codziennej rozmowie retoryka bywa etykietą na kwiecisty styl, na „ładne słowa” albo na pejoratywny zarzut pustej perswazji. W prozie fachowej warto rozdzielić: warstwę dyscyplinarną (kompozycja, oratorstwo, środki przekonania), warstwę dydaktyczno-leksykalną (nauka pięknego wypowiadania myśli, teoria wymowy, dawna klasa szkolna) oraz świadectwa leksykalne dla angielskiego Rhetoric / Rhetorical / Rhetorician (Webster, Skeat) i dla polskiego Retoryka / Retor / Retoryczny (Arct). Bez takiego rozróżnienia nazwa zlewa się z logiką ważności, z dialektyką sporu i z samym „ładnym mówieniem” bez kryteriów.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Arct (wyd. 9, 1921) rejestruje Retorykę z markerem łacińskim i glosuje ją jako naukę pięknego wypowiadania myśli, teorię wymowy, piękną wymowę i krasomówstwo, a także jako dawną wyższą klasę szkolną obejmującą wykład krasomówstwa. Obok stoją Retor (mówca, krasomówca) oraz Retoryczny (krasomówczy, stylowo pięknie ułożony, ozdobny, kwiecisty). Traktuję te glosy wyłącznie jako świadectwa leksykalne dla polskiego lematu, bez kopiowania ich do definicji redakcyjnej.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 pod hasłem Rhetoric opisuje sztukę kompozycji (zwłaszcza eleganckiej prozy), oratorstwo (sztukę mówienia z właściwą siłą, elegancją i mocą) oraz sztuczną elokwencję bez przekonania; notuje też przenośną moc perswazji. W sąsiedztwie stoją Rhetorical, Rhetorician, Rhetor i Rhetoricate. Skeat (1910) przy RHETORIC wiąże lemat z greckim rhētōr przez łacińskie rhetorica i starofrancuskie rhetorique, a wśród derywatów wymienia rhetorical, rhetorically, rhetorician. Pełniejszy cytat faktów jest w polu etymologii.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło

SGJP / Morfeusz 2 potwierdza fleksję rzeczownika żeńskiego retoryka w pełnej tabeli przypadków. Częste zestawienia: retoryka klasyczna, retoryka polityczna, figura retoryczna, pytanie retoryczne, środki retoryczne. W rodzinie leksykalnej pokrewne retor, retoryczny są w codziennym użyciu akademickim; sąsiadami dydaktycznymi pozostają dialektyka, logika, gramatyka (trivium) i oratorstwo. Brückner (1927) w indeksie odsyła lematy retor oraz retoryka do strony 464 (hasło rota, greckie rhetos jako pokrewne), bez osobnego artykułu o nowożytnym zapożyczeniu.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2; A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, 1927, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik retoryka
dopełniacz retoryki
celownik retoryce
biernik retorykę
narzędnik retoryką
miejscownik retoryce
wołacz retoryko

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik retoryki
dopełniacz retoryk
celownik retorykom
biernik retoryki
narzędnik retorykami
miejscownik retorykach
wołacz retoryki

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy teoria wymowy / krasomówstwo (przybliżenie redakcyjne do glos Arcta i Webstera; nie pełny synonim wszystkich rejestrów), sztuka kompozycji / oratorstwo (sąsiad bliski w rejestrze dydaktycznym; nie pokrywa pejoratywnego użycia), ozdobna elokwencja (przybliżenie krytyczne; nie ścisły synonim słownikowy wszystkich kontekstów)
źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Retoryka = teorja wymowy, krasomówstwo); Webster 1913 (Rhetoric = oratory; art of speaking with propriety, elegance, and force), otwórz źródło
Antonimy naga treść bez środków perswazji (kontrast dydaktyczny: forma retoryczna wobec gołego przekazu; nie ścisły antonim współczesny), argumentacja wyłącznie formalno-logiczna (kontrast: retoryka jako skuteczność formy wobec logiki jako ważności wnioskowania; zakres redakcyjny), milczenie / odmowa perswazji (sąsiad kontrastowy w dyskusji; do potwierdzenia przy recenzji)
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Polski retoryka jest nowożytnym zapożyczeniem naukowym z greckiej rodziny związanej z mówcą i mową (rhētōr, rhētorikos, rhētorikē technē) oraz z formami łacińskimi i francuskimi (rhetorica, rhétorique). Webster 1913 rejestruje Rhetoric (F. rhétorique; L. rhetorica; Gr.; art of composition; oratory; artificial eloquence; figurative power of persuasion) oraz Rhetorical, Rhetorician, Rhetor. Skeat 1910 ma RHETORIC (the art of speaking with propriety and elegance; F. via L. via Gk.) z ME. retoryke (Chaucer), OF. rhetorique, L. rhetorica (= rhetorica ars), Gk. rhētorikē (= rhētorikē technē) od rhētorikos z rhētōr (orator, speaker), powiązane z eirein (to say) i podstawą WER (to speak); Der. rhetorical, rhetorically; rhetorician. Arct (wyd. 9, 1921) notuje Retorykę (*ł.) z glosą nauki pięknego wypowiadania myśli, teorii wymowy i krasomówstwa, a także Retor i Retoryczny; dawniej: wyższa klasa szkolna. Brückner 1927 w indeksie ma retor i retoryka na s. 464 (przy haśle rota, porównanie z greckim rhetos), bez osobnego artykułu o zapożyczeniu. Definicje serwisu powstają niezależnie i nie parafrazują tych świadectw jako gotowych haseł.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910 (RHETORIC; Der. rhetorical, rhetorically; rhetorician), otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921 (Retoryka; Retor; Retoryczny), otwórz źródło
także A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927 (indeks: retor, retoryka → s. 464 przy rota / grec. rhetos; bez osobnego artykułu o zapożyczeniu), otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: rhetoric

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza retoryka w filozofii i praktyce?

Oznacza namysł nad skuteczną wypowiedzią: nad kompozycją, środkami perswazji oraz warunkami mówienia z siłą i jasnością. W dydaktyce bywa teorią wymowy i częścią trivium. W potocznej mowie bywa etykietą na pustą ozdobność. Rozróżniamy trzy rejestry: dyscyplinarny, dydaktyczny i pejoratywny.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo retoryka?

Rdzeń wiąże się z greckim rhētōr (mówca) i rhētorikē technē oraz z łacińskim rhetorica i francuskim rhétorique. Webster 1913 ma Rhetoric (sztuka kompozycji i oratorstwo). Skeat 1910 ma RHETORIC od rhētōr. Arct (1921) ma Retorykę jako naukę pięknego wypowiadania myśli. Brückner (1927) indeksuje retor / retoryka na s. 464 przy rota. Polski lemat wszedł nowożytnie jako zapożyczenie naukowe.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat 1910; M. Arct 1921; A. Brückner 1927, otwórz źródło

Jak wygląda odmiana rzeczownika retoryka?

W liczbie pojedynczej: retoryka, retoryki, retoryce, retorykę, retoryką, retoryce, retoryko. W liczbie mnogiej: retoryki, retoryk, retorykom, retoryki, retorykami, retorykach, retoryki. Tabele fleksyjne pochodzą z SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym retoryka różni się od logiki?

Retoryka skupia się na skuteczności formy i na środkach perswazji. Logika skupia się na prawach poprawnego wnioskowania i na ważności argumentu. Obie dziedziny się przenikają w trivium, lecz nie pokrywają. Potocznie bywają mylone z „zręczną argumentacją” bez kryteriów.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)