Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

gramatyka

rzeczownik, żeński [ɡraˈmatɨka]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Gramatyka to opis budowy języka: porządkuje formy wyrazów, składnię oraz reguły poprawnego użycia, a osobno bywa nazwą podręcznika albo szkolnej klasy.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. jęz. / gram. Dziedzina opisująca zasady budowy języka: formy wyrazów, ich wzajemne relacje w zdaniu oraz reguły poprawnego mówienia i pisania. Nie zastępuje ortografii (norma zapisu), etymologii (tor pochodzenia leksemu) ani czystej fonetyki (dźwięki mowy).
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. hist. leks. Arct (wyd. 9, 1921) notuje Gramatyka (*g.) jako naukę o właściwościach języka, zbiór prawideł oraz naukę poprawnego mówienia i pisania; osobno dawną drugą klasę szkolną. Brückner (1927) wiąże lemat z nauką o języku. Webster 1913 pod GRAMMAR mówi o zasadach języka. Świadectwa historyczne.
    źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Gramatyka); A. Brückner 1927 (gramatyka); Webster 1913 (GRAMMAR), otwórz źródło
  3. hist. / ang. Webster łączy GRAMMAR z OE gramere, OF gramaire, F grammaire oraz torami przez łac. gramatica i greckie γραμματική od γράμμα (litera). Skeat 1910 wyprowadza GRAMMAR drogą romańsko-grecką: ME grammere, OF gramaire, Late L. grammatica, Gk. γραμματική. Dziś oddziela się ją od ortografii i etymologii.
    źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat 1910 (GRAMMAR), otwórz źródło
  4. pot. W szkole i w potocznej rozmowie: luźna etykieta na dowolną uwagę o poprawności zdania albo na sam podręcznik. Zakres rozmyty; wymaga potwierdzenia przy recenzji.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W codziennej polszczyźnie gramatykę miesza się z ortografią, z dowolną uwagę o „poprawności” albo z samym podręcznikiem. Proza fachowa rozdziela warstwy: opis budowy języka (formy, składnia, reguły użycia), świadectwa leksykalne (Arct o Gramatyce; Brückner o gramatyce; Webster o GRAMMAR; Skeat o GRAMMAR), historyczne nakładanie etykiet (Arct i Brückner wiążą dawną drugą klasę szkolną; Webster trzyma osobno naukę zasad, sztukę poprawnego użycia, traktat oraz przeniesienie na inną dziedzinę) oraz luźne skróty bez metody. Bez tej ramy hasło schodzi do gustu „ładnego zdania” albo do samej pisowni.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Pod GRAMMAR Webster 1913 podaje naukę o zasadach języka: badanie form mowy i ich relacji oraz sztukę poprawnego stosowania reguł w mówieniu i pisaniu; osobno notuje sztukę poprawnego użycia według ustalonego zwyczaju, traktat (książkę z zasadami) oraz przeniesienie na elementy dowolnej nauki (np. grammar of geography). Etymologię prowadzi przez OE gramere, OF gramaire, F grammaire oraz łac. i grecki tor od litery (γράμμα). Cytat należy do pola etymologii; tu zostaje wyłącznie świadectwo leksykalne, nie definicja serwisu.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło

Skeat (1910) pod GRAMMAR prowadzi tor romańsko-grecki: ME grammere, OF gramaire (Hatzfeld), Late L. grammatica, potem greckie formy od litery; wśród derywatów grammarian i grammatical. Arct (1921) drukuje Gramatyka (*g.) przy opisie cech języka, przy zbiorze wskazówek, przy poprawnym mówieniu i pisaniu, przy dawnej drugiej klasie oraz przy teorii muzycznej; OCR bywa zniekształcony. Brückner (1927) łączy lemat z nauką o języku i dawną klasą drugą oraz z przymiotnikiem niegramatyczny; wyprowadza go z łaciny i greki od litery i notuje gramatka, gamratka, gamrot(k)a oraz ramotę.

źródło Redakcja serwisu; fakty: W. W. Skeat 1910; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921; A. Brückner 1927, otwórz źródło

SGJP / Morfeusz 2 potwierdza pełną fleksję żeńskiego rzeczownika gramatyka. W akademickiej i szkolnej prozie wracają zwroty: gramatyka opisowa, gramatyka szkolna, błąd gramatyczny, reguła gramatyczna, podręcznik gramatyki. Przymiotnik gramatyczny i sąsiad gramatyk należą do rejestru dydaktycznego; obok stoją morfologia, składnia, ortografia, fonologia, semantyka i etymologia. Gramatyki nie wolno mylić z samą ortografią: druga dotyczy zapisu literowego, pierwsza budowy i użycia form.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2; A. Brückner 1927 (gramatyka), otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik gramatyka
dopełniacz gramatyki
celownik gramatyce
biernik gramatykę
narzędnik gramatyką
miejscownik gramatyce
wołacz gramatyko

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik gramatyki
dopełniacz gramatyk
celownik gramatykom
biernik gramatyki
narzędnik gramatykami
miejscownik gramatykach
wołacz gramatyki

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy nauka o języku (przybliżenie historyczne przez Arcta i Brücknera; w wielu rejestrach bliskie synonimowi, zakres do potwierdzenia), opis zasad języka (przybliżenie dydaktyczne; historycznie Webster mówi o science of language principles; zakres do potwierdzenia), system reguł użycia form (przybliżenie redakcyjne; nie pełny synonim wszystkich rejestrów)
źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Gramatyka); A. Brückner 1927 (gramatyka), otwórz źródło
Antonimy opis bez reguł budowy języka (kontrast dydaktyczny wobec gramatyki; nie ścisły antonim), czysta ortografia bez opisu form (kontrast dydaktyczny: zapis literowy wobec budowy i użycia; zakres do potwierdzenia), gust stylistyczny bez procedury (sąsiad kontrastowy w dyskusji; do potwierdzenia przy recenzji)
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Polskie gramatyka to międzynarodowa etykieta greckiego toru przez γράμμα (litera, pismo) oraz γραμματικός / γραμματική. Arct (wyd. 9, 1921) rejestruje Gramatyka (*g.) przy właściwościach języka, przy zbiorze prawideł, przy nauce poprawnego mówienia i pisania, przy dawnej drugiej klasie szkolnej oraz przy początku teorii muzycznej; OCR bywa zniekształcony. Webster 1913 drukuje GRAMMAR (OE gramere, OF gramaire, F grammaire; hipoteza Webster: z łac. gramatica i Gk. γραμματική od γράμμα) i wiąże lemat z nauką zasad języka, sztuką poprawnego użycia, traktatem oraz przeniesieniem na inną dziedzinę. Skeat (1910) pod GRAMMAR prowadzi szlak F./L./Gk.: średniowieczne grammere, starofrancuskie gramaire, późna łacina grammatica, greckie γραμματική i γραμματικός; wśród form pochodnych zapisuje grammarian, grammar-school oraz grammatical. Brückner (1927) otwiera osobne hasło gramatyka i podaje sens nauki o języku oraz dawną nazwę klasy drugiej; wywód idzie przez łac. grammaticus i grec. grammatikos od gramma (pismo), z żartami gramatka, gamratka, gamrot(k)a oraz sąsiedztwem ramoty. Teksty serwisu powstają niezależnie od brzmienia tych świadectw.
źródło M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921 (Gramatyka), otwórz źródło
także Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (GRAMMAR), otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910 (GRAMMAR: Gk. γραμματική; Der. grammarian, grammar-school, grammatical), otwórz źródło
także A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927 (gramatyka), otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: grammar

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza gramatyka?

To opis budowy języka: formy, składnia i reguły poprawnego użycia. Arct (1921) i Brückner (1927) wiążą to z nauką o języku; Arct dodaje dawną drugą klasę szkolną. Potocznie bywa etykietą na luźne uwagi o poprawności albo na podręcznik.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo gramatyka?

Tor grecki: γράμμα (litera, pismo) oraz γραμματικός / γραμματική. Skeat (1910) notuje GRAMMAR tą drogą. Arct (1921) drukuje Gramatyka. Webster opisuje GRAMMAR. Brückner (1927) otwiera lemat gramatyka z łac. grammaticus.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat 1910; M. Arct 1921; A. Brückner 1927, otwórz źródło

Jak wygląda odmiana i wymowa rzeczownika gramatyka?

Lp: gramatyka, gramatyki, gramatyce, gramatykę, gramatyką, gramatyce, gramatyko. Lm: gramatyki, gramatyk, gramatykom, gramatyki, gramatykami, gramatykach, gramatyki. Tabele z SGJP / Morfeusz 2. IPA redakcyjne: /ɡraˈmatɨka/, do potwierdzenia przez fonetyka.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym gramatyka różni się od ortografii i czy odpowiada angielskiemu grammar?

Gramatyka porządkuje budowę i użycie form języka. Ortografia dotyczy normy zapisu literowego. Angielskie grammar jest dydaktycznym odpowiednikiem polskiego lematu. Rozróżnienie jest redakcyjne. Potocznie obie nazwy bywają mylone.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)