Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

paradoks

rzeczownik, męski [paˈradɔks]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Paradoks to twierdzenie sprzeczne z tym, co uchodzi za oczywiste, albo sytuacja, w której oczekiwany skutek okazuje się odwrotny.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. Twierdzenie lub sformułowanie sprzeczne z tym, co uchodzi za oczywiste, a mimo to bywające prawdziwe.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. Sytuacja, w której coś, co powinno dawać jeden skutek, daje skutek odwrotny.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

Paradoks występuje w trzech obiegach. W filozofii i logice jest terminem technicznym i nazywa zdanie, które prowadzi do sprzeczności. W publicystyce oznacza zaskakującą prawidłowość życia społecznego, na przykład paradoks wyboru. W mowie potocznej mówi się paradoks, że, gdy chce się podkreślić, jak bardzo coś przeczy oczekiwaniom, i wtedy słowo bywa używane luźniej, niż pozwala na to logika.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Utarta konstrukcja to zdanie z że: paradoksem jest, że, oraz zwrot pozorny paradoks, który zaznacza, że sprzeczność jest tylko widoczna. Czasowniki typowe dla tego rzeczownika to dostrzegać, rozwiązywać i tłumaczyć paradoks. Liczba mnoga paradoksy występuje często w zdaniach o seriach paradoksów i o paradoksach logiki.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Paradoks i sprzeczność to nie to samo. Sprzeczność jest błędem albo stanem, w którym dwa twierdzenia wykluczają się nawzajem, a paradoks bywa prawdziwy mimo pozoru niedorzeczności. Drugi częsty błąd to nazywanie paradoksem zwykłej ironii losu, czyli zbiegu okoliczności, który nikogo nie zmusza do zmiany pojęć, a tylko zaskakuje.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik paradoks
dopełniacz paradoksu
celownik paradoksowi
biernik paradoks
narzędnik paradoksem
miejscownik paradoksie
wołacz paradoksie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik paradoksy
dopełniacz paradoksów
celownik paradoksom
biernik paradoksy
narzędnik paradoksami
miejscownik paradoksach
wołacz paradoksy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy sprzeczność, antynomia
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Z greckiego paradoxos „sprzeczny z oczekiwaniem”: para „obok, wbrew” i doxa „mniemanie”. W polszczyźnie poświadczone najpóźniej w 1921 r., gdzie opisywano je jako „zdanie sprzeczne z ogólnym mniemaniem, w rzeczywistości a. na pozór niedorzeczne”.
źródło M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

Pytania i odpowiedzi

Co znaczy słowo paradoks?

Paradoks to zdanie, które przeczy potocznemu mniemaniu, a jednak bywa prawdziwe, albo układ zdarzeń, w którym zamierzony skutek odwraca się od oczekiwanego. Klasyczny przykład to zdanie o własnej fałszywości, które nie może być ani prawdziwe, ani fałszywe.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Jak odmienia się paradoks?

W dopełniaczu jest paradoksu, w celowniku paradoksowi, w narzędniku paradoksem. Miejscownik i wołacz brzmią paradoksie. Liczba mnoga to paradoksy, paradoksów i paradoksom, a narzędnik mnogi ma formę paradoksami.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym różni się paradoks od sprzeczności?

Sprzeczność to jednoczesne głoszenie dwóch twierdzeń, które nie mogą być prawdziwe razem, i zwykle oznacza błąd. Paradoks wygląda na sprzeczny tylko pozornie i może być trafny, jak paradoks kłamcy, który pokazuje granice języka, a nie czyjś błąd w rozumowaniu.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo paradoks?

Greckie paradoxos znaczyło sprzeczny z oczekiwaniem i powstało z przyimka para, czyli obok i wbrew, oraz rzeczownika doxa, czyli mniemanie. W polszczyźnie wyraz jest poświadczony najpóźniej w 1921 roku, jako określenie zdania sprzecznego z ogólnym mniemaniem.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)