Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

składnia

rzeczownik, żeński [ˈskwadɲa]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Składnia to dział gramatyki o łączeniu wyrazów w zdaniu i we frazie: opisuje relacje między składnikami, osobno od morfologii (budowa wyrazu) i od semantyki.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. jęz. / gram. Dział gramatyki (i językoznawstwa) poświęcony temu, jak wyrazy tworzą zdanie i frazę: opisuje role składników, zależności między nimi oraz ustalone sposoby budowania wypowiedzeń, w odróżnieniu od morfologii (struktura wyrazu) i od semantyki (sens jednostek).
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. hist. leks. W starszej leksykografii: Arct (wyd. 9, 1921) notuje Syntax jako składnię, część gramatyki o budowie zdania i wzajemnej zależności wyrazów; wymienia też wariant regularny i ozdobny. Webster 1913 (sense 2) wiąże SYNTAX z konstrukcją zdań. Skeat 1910 streszcza lemat jako układ wyrazów w zdaniach. Świadectwa historyczne.
    źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Syntax = składnia, część gramatyki o budowie zdania); Webster 1913 (SYNTAX sense 2: construction of sentences); W. W. Skeat 1910 (arrangement of words in sentences), otwórz źródło
  3. hist. / obs. W starszym angielskim rejestrze (Webster 1913, sense 1, oznaczony jako Obs.): połączony system lub porządek, unia rzeczy, organizm. Wydanie przytacza Glanvilla o całej syntax of beings. Sens archaiczny i przenośny, poza dzisiejszą gramatyką szkolną; świadectwo leksykalne.
    źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (SYNTAX sense 1, Obs.; cytat Glanvill), otwórz źródło
  4. pot. W mowie potocznej i publicystyce: bywa etykietą na układ albo porządek czegokolwiek, bez metody gramatycznej. Zakres nieostry; potwierdzenie przy recenzji.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W codziennej rozmowie składnia bywa mylona z morfologią albo używana jako etykieta na dowolny porządek. W prozie fachowej warto rozdzielić: warstwę gramatyczno-językoznawczą (relacje wyrazów w zdaniu i we frazie; role i zależności składników), warstwę historyczno-leksykalną (Arct, Webster, Skeat o Syntax / SYNTAX; Brückner o składni od składu), warstwę archaiczną angielską (Webster sense 1 o systemie bytów) oraz warstwę potoczną (luźne etykiety bez metody). Bez takiego rozróżnienia nazwa zlewa się z morfologią, z semantyką, z pragmatyką i z samym wyczuciem porządku, bez kryteriów.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Webster 1913 pod hasłem SYNTAX wiąże lemat z łacińskim syntaxis i greckim źródłem (zob. Syn- oraz Tactics). Sense 2 rozwija konstrukcję zdań i układ wyrazów w koniecznych relacjach według ustalonego uzusu. Sense 1 (Obs.) mówi o połączonym systemie lub organizmie i cytuje Glanvilla. W sąsiedztwie stoją SYNTACTIC / SYNTACTICAL oraz rzadkie SYNTAXIS (B. Jonson). Traktuję te glosy wyłącznie jako świadectwa leksykalne, bez kopiowania ich do definicji redakcyjnej.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło

Po stronie angielskiej Skeat (1910) streszcza SYNTAX jako układ wyrazów w zdaniach: droga prowadzi przez łacinę syntaxis do greckiej σύνταξις (układ), od σύν (razem) i τάξις (porządek), od τάσσειν (układać); wskazuje Syn- i Tactics oraz derywat syntactical. Po stronie polskiej Arct (1921) notuje Syntax jako składnię i wymienia warianty regularną oraz ozdobną; OCR bywa zniekształcony. Brückner (1927) nie kalkuje greki przy składni: łączy ją ze składem i pniem kład.

źródło Redakcja serwisu; fakty: W. W. Skeat 1910; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

SGJP / Morfeusz 2 potwierdza fleksję rzeczownika żeńskiego składnia w pełnej tabeli przypadków. W prozie akademickiej często wracają pary typu analiza składniowa, zależność wyrazów, budowa zdania, składnia regularna. W rodzinie leksykalnej pokrewne składniowy i syntaktyczny są w użyciu akademickim; sąsiadami dydaktycznymi pozostają morfologia, semantyka, pragmatyka, semiotyka, logika i retoryka. U Brücknera (1927) indeks wskazuje składnię przy haśle kład wśród złożeń ze skład. Składni językowej nie należy mylić z morfologią: morfologia porządkuje strukturę wewnętrzną wyrazu, nie relacje w zdaniu.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2; A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, 1927, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik składnia
dopełniacz składni
celownik składni
biernik składnię
narzędnik składnią
miejscownik składni
wołacz składnio

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik składnie
dopełniacz składni
celownik składniom
biernik składnie
narzędnik składniami
miejscownik składniach
wołacz składnie

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy nauka o budowie zdania (przybliżenie historyczne do Arcta 1921 i Webster sense 2; nie pełny synonim wszystkich rejestrów współczesnych), dział gramatyki o łączeniu wyrazów (przybliżenie dydaktyczne w językoznawstwie; zakres do potwierdzenia), opis relacji między składnikami (przybliżenie redakcyjne dydaktyczne; nie pełny synonim wszystkich rejestrów)
źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Syntax = składnia); Webster 1913 (SYNTAX sense 2); W. W. Skeat 1910, otwórz źródło
Antonimy morfologia bez relacji w zdaniu (kontrast dydaktyczny: struktura wewnętrzna wyrazu wobec łączenia wyrazów; nie ścisły antonim współczesny), czysta semantyka bez układu (kontrast redakcyjny dydaktyczny: sens jednostek wobec relacji składniowych; zakres do potwierdzenia), ignorowanie relacji między wyrazami (sąsiad kontrastowy w dyskusji; do potwierdzenia przy recenzji)
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Polskie składnia Brückner (1927) wiąże ze składem i pniem kład (lit. kłoti 'kłaść, rozpościerać'): w artykule o kładzie wśród złożeń ze skład pojawia się ta nazwa oraz nieskładny. Międzynarodowa etykieta Syntax / syntaxe jest osobnym świadectwem: Arct (wyd. 9, 1921) rejestruje Syntax jako składnię (budowa zdania, zależność wyrazów; warianty regularna i ozdobna) oraz wspomina Syntaktę (klasę szkolną) i selecyzm (błąd przeciw składni). Webster 1913 drukuje SYNTAX z łac. syntaxis i greckim źródłem (Syn-, Tactics): sense 2 o konstrukcji zdań, sense 1 (Obs.) o systemie bytów (Glanvill), z formami SYNTACTIC / SYNTACTICAL i rzadkim SYNTAXIS. Skeat 1910 wyprowadza SYNTAX z łac. syntaxis z greki: σύνταξις od σύν + τάξις (od τάσσειν), z derywatem syntactical. Definicje serwisu powstają niezależnie od brzmienia tych świadectw.
źródło A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927 (kład / skład; składnia), otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921 (Syntax = składnia; s. regularna, s. ornata; Syntakta; selecyzm), otwórz źródło
także Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (SYNTAX; SYNTACTIC / SYNTACTICAL; SYNTAXIS), otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910 (SYNTAX: L. syntaxis z Gk. σύνταξις; Syn- i Tactics; syntactical), otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: syntax

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza składnia?

Nazwa obejmuje gramatyczny opis tego, jak wyrazy łączą się w zdaniu i we frazie: role składników i ich zależności. Arct (1921) notuje Syntax jako składnię. W potocznej mowie bywa etykietą na dowolny układ.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo składnia?

Brückner (1927) wiąże składnię ze składem i pniem kład. Międzynarodowa etykieta Syntax / SYNTAX ma tor łacińsko-grecki (syntaxis, σύνταξις). Arct (1921) notuje Syntax jako składnię. Webster i Skeat opisują angielski tor. Polski lemat rodzimy łączy się z międzynarodową etykietą w użyciu dydaktycznym.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat 1910; M. Arct 1921; A. Brückner 1927, otwórz źródło

Jak wygląda odmiana i wymowa rzeczownika składnia?

W liczbie pojedynczej: składnia, składni, składni, składnię, składnią, składni, składnio. W liczbie mnogiej: składnie, składni, składniom, składnie, składniami, składniach, składnie. Tabele pochodzą z SGJP / Morfeusz 2. IPA redakcyjne: /ˈskwadɲa/, do potwierdzenia przez fonetyka.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym składnia różni się od morfologii i czy składa się z syntax?

Składnia skupia się na łączeniu wyrazów w zdaniu. Morfologia na budowie wyrazów (rdzeń, afiksy, fleksja, derywacja). Angielskie syntax jest odpowiednikiem dydaktycznym składni w rejestrze gramatycznym. Rozróżnienie jest redakcyjne i dydaktyczne. Potocznie nazwy bywają mylone.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)