morfologia

rzeczownik, żeński [mɔrfɔˈlɔɡja]

wymowa

Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Morfologia to dział gramatyki o budowie wyrazów: opisuje rdzeń, afiksy oraz różnicę między fleksją a derywacją, osobno od składni i od morfologii biologicznej.

źródło

Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

jęz. / gram. Dział gramatyki (i językoznawstwa) skupiony na budowie wyrazów: opisuje rdzeń, afiksy (przedrostki, przyrostki, wrostki), formy fleksyjne oraz procesy derywacyjne, a także odróżnia fleksję (zmiana formy w obrębie paradygmatu) od derywacji (tworzenie nowych jednostek leksykalnych).

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
biol. W biologii: nauka o formie i strukturze organizmów (roślin i zwierząt), o kształtach narządów, ich odmianach i homologiach. Arct 1921 podaje ten sens jako pierwszy; Webster 1913 wiąże MORPHOLOGY wyłącznie z biologią. Rejestr odrębny od gramatyki; świadectwo leksykalne.

źródło
Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Morfologia = nauka o budowie i kształtowaniu się ciał organicznych; w gramatyce: nauka o budowie wyrazów); Webster 1913 (MORPHOLOGY, Biol.), otwórz źródło
hist. leks. W starszej polskiej leksykografii: Arct (wyd. 9, 1921) notuje lemat Morfologia (*g.) w sensie nauki o budowie i kształtowaniu się ciał organicznych oraz, w gramatyce, nauki o budowie wyrazów. To świadectwo historyczne łączące rejestr biologiczny z gramatycznym; nie jest gotową definicją współczesnego działu.

źródło
Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Morfologia … w gramatyce: nauka o budowie wyrazów), otwórz źródło
pot. W mowie potocznej i publicystyce: bywa mylone z morfologią biologiczną, z morfologią krajobrazu w geografii albo używane luźno jako etykieta na kształt lub budowę czegokolwiek. Zakres nieostry, wymaga potwierdzenia przy recenzji.

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Na seminarium oddzielono morfologię jako opis budowy wyrazów od składni jako opisu łączenia wyrazów w zdaniu: pierwsza pyta o rdzeń i afiksy, druga o relacje między składnikami.

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Autor podręcznika nazwał morfologię działem gramatyki obok fonologii i składni, a zestawienie z semantyką i pragmatyką zostawił jako osobne warstwy namysłu nad sensem i użyciem.

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
W wykładzie przypomniano, że Arct (1921) wiąże Morfologię z formą organizmów oraz z budową wyrazów, Webster 1913 ogranicza MORPHOLOGY do biologii, Skeat 1910 ma rodzinę μορφή przy MORPHIA / MORPHINE bez osobnego hasła MORPHOLOGY, a Brückner 1927 nie notuje osobnego lematu morfologia.

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Komentator ostrzegał, że potoczne to tylko morfologia debaty bywa etykietą na luźne uwagi o kształcie argumentu, bez analizy rdzenia, afiksów i bez rozróżnienia fleksji od derywacji.

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Użycie

W codziennej rozmowie morfologia bywa mylona z morfologią biologiczną albo używana jako etykieta na dowolny kształt. W prozie fachowej warto rozdzielić: warstwę gramatyczno-językoznawczą (budowa wyrazów: rdzeń, afiksy, fleksja wobec derywacji), warstwę biologiczną (budowa i kształtowanie się organizmów; Arct i Webster), warstwę historyczno-leksykalną (Arct łączy oba rejestry; Skeat nie ma osobnego MORPHOLOGY) oraz warstwę potoczną (luźne etykiety bez metody). Bez takiego rozróżnienia nazwa zlewa się ze składnią (struktura zdania), z semantyką (sens jednostek), z pragmatyką (użycie w sytuacji) i z samym wyczuciem kształtu słowa, bez kryteriów.

źródło

Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Webster 1913 pod hasłem MORPHOLOGY wiąże lemat z greckim źródłem i francuskim morphologie, a znaczenie rozwija wyłącznie wokół biologii: struktura zwierząt i roślin, formy narządów, odmiany, homologie i metamorfozy. W sąsiedztwie stoją MORPHOLOGIC / MORPHOLOGICAL oraz MORPHOLOGIST. Wydanie nie otwiera osobnego artykułu MORPHOLOGY w dziale gramatycznym. Traktuję te glosy wyłącznie jako świadectwa leksykalne, bez kopiowania ich do definicji redakcyjnej.

źródło

Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło

Po stronie angielskiej Skeat (1910) nie ma osobnego lematu MORPHOLOGY: μορφή pojawia się przy MORPHIA / MORPHINE, a w sąsiedztwie stoją metamorphosis, amorphous i dimorphous. Po stronie polskiej Arct (1921) łączy biologiczny i gramatyczny rejestr lematu Morfologia (*g.); OCR bywa zniekształcony. Brückner (1927) nie otwiera osobnego artykułu morfologia.

źródło

Redakcja serwisu; fakty: W. W. Skeat 1910; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

SGJP / Morfeusz 2 potwierdza fleksję rzeczownika żeńskiego morfologia w pełnej tabeli przypadków. W prozie akademickiej często wracają pary typu morfologia wyrazu, analiza morfologiczna, fleksja i derywacja, morfologia językowa. W rodzinie leksykalnej pokrewne morfolog, morfologiczny są w użyciu akademickim; sąsiadami dydaktycznymi pozostają semantyka, pragmatyka, semiotyka, logika i retoryka. U Brücknera (1927) indeks pomija osobny artykuł morfologia. Morfologii językowej nie należy mylić z morfologią biologiczną: ta druga opisuje kształt organizmów, nie budowę wyrazów. Morfologii nie należy mylić ze składnią: składnia porządkuje relacje między wyrazami w zdaniu.

źródło

Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2; A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, 1927, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek	forma
mianownik	morfologia
dopełniacz	morfologii
celownik	morfologii
biernik	morfologię
narzędnik	morfologią
miejscownik	morfologii
wołacz	morfologio

liczba mnoga

przypadek	forma
mianownik	morfologie
dopełniacz	morfologii / morfologij
celownik	morfologiom
biernik	morfologie
narzędnik	morfologiami
miejscownik	morfologiach
wołacz	morfologie

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

morfologia językowa

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
analiza morfologiczna

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
fleksja i derywacja

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
budowa wyrazu

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
morfologia biologiczna

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Synonimy · Antonimy

Synonimy nauka o budowie wyrazów (przybliżenie historyczne do Arcta 1921; nie pełny synonim wszystkich rejestrów współczesnych), dział gramatyki o formie wyrazów (przybliżenie dydaktyczne w językoznawstwie; zakres do potwierdzenia), opis rdzenia i afiksów (przybliżenie redakcyjne dydaktyczne; nie pełny synonim wszystkich rejestrów)

źródło

Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Morfologia … w gramatyce: nauka o budowie wyrazów), otwórz źródło

Antonimy składnia bez budowy wyrazu (kontrast dydaktyczny: relacje w zdaniu wobec struktury wewnętrznej wyrazu; nie ścisły antonim współczesny), czysta semantyka bez formy (kontrast redakcyjny dydaktyczny: sens jednostek wobec budowy morfemicznej; zakres do potwierdzenia), ignorowanie struktury wyrazu (sąsiad kontrastowy w dyskusji; do potwierdzenia przy recenzji)

źródło

Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Polski morfologia to nowożytne zapożyczenie naukowe z rodziny greckiej μορφή (kształt, forma, postać) oraz z międzynarodowych etykiet morphologie / morphology. Arct (wyd. 9, 1921) podaje lemat Morfologia (*g.) w rejestrze biologicznym i gramatycznym; w uwagach wstępnych wskazuje nowotwór grecki od μορφή i -λογία (od λόγος). Webster 1913 drukuje MORPHOLOGY (Gr.; cf. F. morphologie) wyłącznie jako dział biologii oraz formy MORPHOLOGIC / MORPHOLOGICAL i MORPHOLOGIST; osobnego lematu gramatycznego tam nie ma. Skeat 1910 pomija osobny artykuł MORPHOLOGY i wiąże μορφή z hasłami MORPHIA / MORPHINE oraz z rodziną metamorphosis i amorphous. Brückner 1927 w indeksie omija morfologię (obecne: forma, metamorfoza). Morfologia językowa nie pokrywa się z morfologią biologiczną ani ze składnią. Definicje serwisu powstają niezależnie od brzmienia tych świadectw.

źródło

M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

także

Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (MORPHOLOGY Biol.; MORPHOLOGIC / MORPHOLOGICAL; MORPHOLOGIST; brak osobnego lematu gramatycznego), otwórz źródło

także

W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910 (brak osobnego lematu MORPHOLOGY; MORPHIA / MORPHINE: Gk. μορφή; metamorphosis, amorphous), otwórz źródło

także

A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927 (brak osobnego lematu morfologia w indeksie; forma, metamorfoza), otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

morfolog , rzeczownik osobowy
morfologiczny , przymiotnik
semantyka , sąsiad leksykalny (jęz. / filoz.)
pragmatyka , sąsiad leksykalny (jęz. / filoz.)
semiotyka , sąsiad leksykalny (jęz. / filoz.)
logika , sąsiad leksykalny (filoz.)
retoryka , sąsiad leksykalny (filoz.)
morphology , wyraz pokrewny etymologicznie (ang.)

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: morphology

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza morfologia?

Nazwa obejmuje dział gramatyki o budowie wyrazów: rdzeń, afiksy, fleksję i derywację. W biologii oznacza naukę o budowie i kształcie organizmów. Arct (1921) łączy oba rejestry. W potocznej mowie bywa etykietą na dowolny kształt.

źródło

Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo morfologia?

Rdzeń wiąże się z grecką μορφή i nowożytnym -λογία. Arct (1921) notuje Morfologię (*g.) i opisuje morfologję jako nowotwór grecki we wstępie. Webster 1913 umieszcza MORPHOLOGY wyłącznie w biologii. Skeat 1910 pomija osobny lemat MORPHOLOGY (μορφή przy MORPHIA). Brückner (1927) nie rejestruje osobnego lematu. Polski lemat wszedł nowożytnie jako zapożyczenie naukowe.

źródło

Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat 1910; M. Arct 1921; A. Brückner 1927, otwórz źródło

Jak wygląda odmiana i wymowa rzeczownika morfologia?

W liczbie pojedynczej: morfologia, morfologii, morfologii, morfologię, morfologią, morfologii, morfologio. W liczbie mnogiej: morfologie, morfologii / morfologij, morfologiom, morfologie, morfologiami, morfologiach, morfologie. Tabele pochodzą z SGJP / Morfeusz 2. IPA redakcyjne: /mɔrfɔˈlɔɡja/, do potwierdzenia przez fonetyka.

źródło

Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym morfologia różni się od składni i od morfologii biologicznej?

Morfologia językowa skupia się na budowie wyrazów (rdzeń, afiksy, fleksja, derywacja). Składnia na łączeniu wyrazów w zdaniu. Morfologia biologiczna opisuje kształt i budowę organizmów, nie strukturę leksykalną. Rozróżnienie jest redakcyjne i dydaktyczne. Potocznie nazwy bywają mylone.

źródło

Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)