Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

pragmatyka

rzeczownik, żeński [praɡˈmatɨka]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Pragmatyka to dział językoznawstwa o użyciu języka w sytuacji: śledzi, jak kontekst, intencja i konwencja rozmowy kształtują to, co wypowiedź robi, a nie tylko to, co dosłownie znaczy.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. jęz. / filoz. Dział językoznawstwa (i filozofii języka) skupiony na użyciu języka w konkretnej sytuacji: opisuje, jak kontekst, intencja mówiącego, konwencje rozmowy i skutek wypowiedzi współtworzą sens, którego nie wyczerpuje sama treść leksykalna ani struktura zdania.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. hist. leks. W starszej polskiej leksykografii: znajomość sprawy lub interesu (Arct 1921 pod lematem Pragmatyka). To rejestr historyczny, odległy od nowoczesnego znaczenia językoznawczego; świadectwo leksykalne, bez kopiowania brzmienia do definicji redakcyjnej.
    źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Pragmatyka = znajomość sprawy lub interesu), otwórz źródło
  3. prawn. W rejestrze prawno-administracyjnym: pragmatyka służbowa jako zbiór przepisów o prawach i obowiązkach pracowników danej służby. Zakres ustawowy, odrębny od namysłu językoznawczego; wymaga potwierdzenia przy konkretnej ustawie.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  4. pot. W mowie potocznej i publicystyce: bywa mylone z pragmatyzmem (orientacja na skutki praktyczne albo szkoła filozoficzna) albo używane luźno jako etykieta na sprytne użycie słów. Zakres nieostry, wymaga potwierdzenia przy recenzji.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W codziennej rozmowie pragmatyka bywa mylona z pragmatyzmem albo używana jako etykieta na sprytne manewry słowne. W prozie fachowej warto rozdzielić: warstwę językoznawczo-filozoficzną (użycie języka w sytuacji, intencja, kontekst, skutek wypowiedzi), warstwę historyczno-leksykalną (Arct: znajomość sprawy lub interesu; Webster i Skeat przy pragmatic / pragmatical), warstwę prawną (pragmatyka służbowa) oraz warstwę potoczną (luźne etykiety bez metody). Bez takiego rozróżnienia nazwa zlewa się z semantyką (sens jednostek), ze składnią (struktura), z retoryką perswazji i z samym wyczuciem tego, co kto miał na myśli, bez kryteriów.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Webster 1913 pod hasłami PRAGMATIC / PRAGMATICAL wiąże lemat z łacińskim pragmaticus i greckim źródłem oznaczającym biegłość w sprawach, a znaczenie rozwija wokół spraw praktycznych, natarczywej aktywności oraz metody filozoficznej w literaturze. W sąsiedztwie stoją formy pochodne (pragmatically, pragmaticalness) oraz rodzina pragmatism / pragmatist / pragmatize. Wydanie nie otwiera osobnego artykułu PRAGMATICS w dziale językoznawczym. Traktuję te glosy wyłącznie jako świadectwa leksykalne, bez kopiowania ich do definicji redakcyjnej.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło

Skeat 1910 pod PRAGMATIC podaje drogę F. / L. / Gk.: francuskie pragmatique, łacińskie pragmaticus, greckie πραγματικός (biegły w sprawach) od πρᾶγμα (czyn, rzecz zrobiona) i czasownika oznaczającego działać; related: pragmatical, pragmatically; praxis jako sąsiad. Osobnego lematu PRAGMATICS Skeat nie ma. Arct (wyd. 9, 1921) rejestruje Pragmatykę (g.) w sensie znajomości sprawy, a Pragmatyzm oraz Pragmatyczny podaje osobnymi hasłami; OCR źródła bywa zniekształcony. Brückner (1927) nie rejestruje osobnego lematu pragmatyka.

źródło Redakcja serwisu; fakty: W. W. Skeat 1910; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

SGJP / Morfeusz 2 potwierdza fleksję rzeczownika żeńskiego pragmatyka w pełnej tabeli przypadków. W prozie akademickiej często wracają pary typu pragmatyka językowa, akt mowy, implikatura, kontekst wypowiedzi, analiza pragmatyczna. W rodzinie leksykalnej pokrewne pragmatyk, pragmatyczny są w codziennym użyciu akademickim; sąsiadami dydaktycznymi pozostają semantyka (sens jednostek), składnia (struktura), semiotyka (system znaków), retoryka i hermeneutyka. U Brücknera (1927) indeks pomija osobny artykuł pragmatyka. Pragmatyki nie należy mylić z pragmatyzmem: ten drugi to postawa praktyczna albo nurt filozoficzny mierzący prawdę skutkami w działaniu.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2; A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, 1927, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik pragmatyka
dopełniacz pragmatyki
celownik pragmatyce
biernik pragmatykę
narzędnik pragmatyką
miejscownik pragmatyce
wołacz pragmatyko

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik pragmatyki
dopełniacz pragmatyk
celownik pragmatykom
biernik pragmatyki
narzędnik pragmatykami
miejscownik pragmatykach
wołacz pragmatyki

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy znajomość sprawy (przybliżenie historyczne do Arcta 1921; nie pełny synonim rejestru językoznawczego), nauka o użyciu języka (przybliżenie dydaktyczne w językoznawstwie; zakres do potwierdzenia), teoria kontekstu wypowiedzi (przybliżenie redakcyjne dydaktyczne; nie pełny synonim wszystkich rejestrów)
źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Pragmatyka = znajomość sprawy lub interesu), otwórz źródło
Antonimy czysta semantyka bez kontekstu użycia (kontrast dydaktyczny: sens leksykalny wobec użycia w sytuacji; nie ścisły antonim współczesny), składnia bez intencji (kontrast redakcyjny dydaktyczny: struktura zdania wobec skutku wypowiedzi; zakres do potwierdzenia), ignorowanie kontekstu (sąsiad kontrastowy w dyskusji; do potwierdzenia przy recenzji)
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Polski pragmatyka jest nowożytnym zapożyczeniem naukowym z greckiej rodziny związanej z czynem i sprawą (πρᾶγμα, πραγματικός i pokrewne) oraz z nowożytnymi formami międzynarodowymi (pragmatic, pragmatics, pragmatique). Webster 1913 rejestruje PRAGMATIC / PRAGMATICAL (L. pragmaticus; Gr.; practical / businesslike / officious / philosophical method in literature) oraz PRAGMATISM, PRAGMATIST, PRAGMATIZE; lematu PRAGMATICS jako nazwy działu językowego tam nie ma. Skeat 1910 pod PRAGMATIC podaje F. / L. / Gk. (pragmatique; pragmaticus; πραγματικός od πρᾶγμα i czasownika oznaczać działać); lematu PRAGMATICS nie otwiera. Arct (wyd. 9, 1921) notuje Pragmatykę (g.) jako znajomość sprawy lub interesu oraz osobno Pragmatyzm i Pragmatyczny. Brückner 1927 w indeksie nie ma osobnego lematu pragmatyka. Pragmatyka nie jest tożsama z pragmatyzmem: ten drugi to orientacja praktyczna albo szkoła filozoficzna. Pragmatyka nie jest tożsama z semantyką: semantyka skupia się na sensie jednostek języka, pragmatyka na użyciu w sytuacji. Definicje serwisu powstają niezależnie i nie parafrazują tych świadectw jako gotowych haseł.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910 (PRAGMATIC; brak osobnego lematu PRAGMATICS), otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921 (Pragmatyka = znajomość sprawy lub interesu; Pragmatyzm; Pragmatyczny), otwórz źródło
także A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927 (brak osobnego lematu pragmatyka w indeksie), otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: pragmatics

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza pragmatyka?

Nazwa obejmuje namysł nad użyciem języka w sytuacji: kontekst, intencję, konwencje rozmowy i skutek wypowiedzi. W rejestrze historycznym Arct wiąże lemat ze znajomością sprawy. W prawie pojawia się pragmatyka służbowa. W potocznej mowie bywa mylone z pragmatyzmem.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo pragmatyka?

Rdzeń wiąże się z grecką rodziną czynu i sprawy (πρᾶγμα, πραγματικός). Webster 1913 ma PRAGMATIC / PRAGMATICAL bez osobnego PRAGMATICS w rejestrze językoznawczym. Skeat 1910 podaje drogę F. / L. / Gk. przy PRAGMATIC. Arct (1921) ma Pragmatykę jako znajomość sprawy. Brückner (1927) nie rejestruje osobnego lematu. Polski lemat wszedł nowożytnie jako zapożyczenie naukowe.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat 1910; M. Arct 1921; A. Brückner 1927, otwórz źródło

Jak wygląda odmiana i wymowa rzeczownika pragmatyka?

W liczbie pojedynczej: pragmatyka, pragmatyki, pragmatyce, pragmatykę, pragmatyką, pragmatyce, pragmatyko. W liczbie mnogiej: pragmatyki, pragmatyk, pragmatykom, pragmatyki, pragmatykami, pragmatykach, pragmatyki. Tabele pochodzą z SGJP / Morfeusz 2. IPA redakcyjne: /praɡˈmatɨka/, do potwierdzenia przez fonetyka.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym pragmatyka różni się od semantyki i od pragmatyzmu?

Pragmatyka skupia się na użyciu języka w sytuacji. Semantyka na sensie jednostek języka (wyrazy, frazy, zdania). Pragmatyzm to orientacja na praktyczne skutki albo szkoła filozoficzna oceniająca prawdę przez konsekwencje w działaniu, nie dział o kontekście wypowiedzi. Rozróżnienie jest redakcyjne i dydaktyczne. Potocznie nazwy bywają mylone.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)