Przejdź do treści
Słownik.

patriotyzm

rzeczownik, męski [patrjɔˈtɨzm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Patriotyzm to przywiązanie do ojczyzny i gotowość działania na rzecz jej dobra, obejmująca zarówno zwykłą troskę obywatelską, jak i obronę kraju w sytuacji zagrożenia.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. Uczucie i postawa lojalności wobec własnego kraju, jego społeczności i instytucji, połączone z troską o ich trwałość i rozwój.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. polit. W debacie publicznej: wzorzec obywatelskiego zaangażowania, które nie musi zakładać wyższości własnego narodu nad innymi i bywa przeciwstawiane nacjonalizmowi ideologicznemu.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. pejor. W ocenie krytycznej: ostentacyjna retoryka miłości ojczyzny używana do wyciszania sporu albo do legitymizacji własnych interesów grupy.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W polszczyźnie potocznej patriotyzm oznacza przede wszystkim miłość ojczyzny i gotowość do jej obrony. W publicystyce i naukach społecznych zakres bywa szerszy: obejmuje lojalność wobec instytucji państwa, troskę o wspólne dobro oraz rytuały pamięci historycznej. Autorowi tekstu pomaga jawne wskazanie, czy chodzi o postawę moralną jednostki, o program polityczny, czy o pejoratywny zarzut pustej retoryki. Bez takiego rozróżnienia łatwo pomylić opis postawy z oceną ideologiczną.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Arct z 1921 roku notuje Patrjotyzm jako miłość ojczyzny i gorące przywiązanie do kraju rodzinnego. Obok stoją Patrjota (obywatel kochający ojczyznę, gotowy do poświęceń), Patriotyczny (tyczący się patrjotyzmu, oparty na miłości kraju ojczystego) oraz pogardliwe Patrjotnik. Rodzina wyrazów była więc w obiegu dawno, a zapis z j (patrjota, patrjotyzm) oddaje ówczesną ortografię. Noty Arcta przywołujemy wyłącznie jako świadectwo leksykalne, przeformułowane własnymi słowami; definicja redakcyjna powstaje osobno.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster z 1913 roku definiuje Patriotism jako love of country oraz devotion to one's country's welfare, a Patriot jako osobę, która loves his country and zealously supports its authority and interests. Obok leżą Patriotic i Patriotical. Skeat w haśle PATRIOT łączy angielskie słowo z OF. patriote i późną łaciną patriota, a dalej z greckim πατριώτης 'rodak' od πάτριος oraz πατήρ 'ojciec'. Wypisuje też formy pochodne: patriotic, patriotism, compatriot. Dodaje uwagę, że dzisiejszy sens patriot wykształcił się we francuszczyźnie. Stąd angielska i grecko-łacińska gałąź rodziny polskiego patriotyzmu.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

W tekstach pojawiają się połączenia: patriotyzm lokalny, patriotyzm gospodarczy, edukacja patriotyczna, wychowanie w patriotyzmie, deklaracje patriotyzmu. Osobę o takiej postawie nazywamy patriotą lub patriotką, a przymiotnik brzmi patriotyczny; SGJP te formy rejestruje. W felietonach i esejach często wraca para patriotyzm a nacjonalizm: drugi człon bywa wtedy programem wyłączności narodu, a pierwszy samą lojalnością wobec ojczyzny. Granice obu nazw częściowo się zacierają i zależą od kontekstu wypowiedzi.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik patriotyzm
dopełniacz patriotyzmu
celownik patriotyzmowi
biernik patriotyzm
narzędnik patriotyzmem
miejscownik patriotyzmie / patriotyźmie
wołacz patriotyzmie / patriotyźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik patriotyzmy
dopełniacz patriotyzmów
celownik patriotyzmom
biernik patriotyzmy
narzędnik patriotyzmami
miejscownik patriotyzmach
wołacz patriotyzmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy miłość ojczyzny, lojalność wobec kraju
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Antonimy kosmopolityzm, nihilizm państwowy
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Polski patriotyzm sięga greckiego πατριώτης (rodak, współobywatel), potem późnej łaciny patriota i francuskiego patriote. Skeat rekonstrukcję angielskiego patriot prowadzi od OF. patriote i Late L. patriota do Gk. πατριώτης, z odniesieniem do πάτριος i do πατήρ; wśród derywatów podaje patriot-ic oraz patriot-ism, a także com-patriot i ex-patriate, i zaznacza francuskie źródło współczesnego znaczenia. Webster 1913 wydziela Patriotism (love of country; devotion to the welfare of one's country) oraz Patriot, Patriotic i Patriotical. Arct 1921 zapisuje Patrjotyzm (miłość ojczyzny, gorące przywiązanie do kraju rodzinnego), Patrjotę i Patriotyczny.
źródło W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

Pytania i odpowiedzi

Co znaczy patriotyzm?

To nazwa przywiązania do ojczyzny i gotowości działania na jej rzecz: od rzetelnej pracy i przestrzegania prawa po obronę niepodległości. W debacie bywa też wzorcem obywatelskim przeciwstawianym nacjonalizmowi albo pejoratywnym zarzutem pustej, ostentacyjnej retoryki.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo patriotyzm?

Korzeń grecki πατριώτης (rodak) przeszedł do polszczyzny za pośrednictwem późnej łaciny i francuskiego patriote. Skeat opisuje tę ścieżkę przy PATRIOT i dokłada derywat patriotism; Webster 1913 ma Patriotism jako love of country. Arct 1921 notuje Patrjotyzm jako miłość ojczyzny.

źródło Redakcja serwisu; fakty: W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; Webster 1913; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak się odmienia patriotyzm?

Liczba pojedyncza: patriotyzm, patriotyzmu, patriotyzmowi, patriotyzm, patriotyzmem, patriotyzmie (także patriotyźmie), patriotyzmie (także patriotyźmie). Liczba mnoga: patriotyzmy, patriotyzmów, patriotyzmom, patriotyzmy, patriotyzmami, patriotyzmach, patriotyzmy. Tabelę bierze serwis z SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym różni się patriotyzm od nacjonalizmu?

Patriotyzm zwykle nazywa przywiązanie do kraju i wolę jego obrony, bez wymogu wyższości nad innymi wspólnotami. Nacjonalizm częściej oznacza ideologię albo zorganizowany nurt wokół narodu, czasem z żądaniami wyłączności. Obie nazwy częściowo się pokrywają, więc ostry kontrast zależy od konkretnego tekstu.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)