Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

dialektyka

rzeczownik, żeński [dʲalɛkˈtɨka]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Dialektyka to sztuka i metoda rozumowania w dyskursie: uczy reguł wnioskowania, prowadzenia sporu oraz kryteriów odróżniania prawdy od błędu w rozmowie, analizie i krytyce twierdzeń.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. Gałąź logiki i filozofii skupiona na regułach rozumowania w dyskursie: bada sposoby wnioskowania, prowadzenia dialogu oraz kryteria odróżniania twierdzeń mocnych od błędnych w sporze i w analizie.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. hist. leks. / dydakt. W rejestrze historyczno-leksykalnym i dydaktycznym: umiejętność rozumowania oraz biegłość w rozprawianiu i dysputowaniu; klasycznie element trivium (obok gramatyki i retoryki) w średniowiecznym kursie niższym.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. filoz. / hist. W typologii szkół: rama metody platońskiej (dialog jako badanie, analiza, nauka o ideach), arystotelesowskiej (argumentacja z prawdopodobieństwem, obrona tezy bez sprzeczności) oraz nowożytnych rozwinięć, w tym logicznych i krytycznych.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  4. pot. / pejor. W rejestrze potocznym i pejoratywnym: etykieta na czczą szermierkę słowną, na jałowy spór o słowa albo na formalną zręczność bez treści. Zakres luźny, do potwierdzenia przy recenzji.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W mowie codziennej dialektyka bywa etykietą na zręczny spór, na pejoratywną „grę słów” albo na szkolną formalność bez treści. W prozie fachowej warto rozdzielić: warstwę filozoficzną (reguły rozumowania, dialog, odróżnianie prawdy od błędu), warstwę dydaktyczno-leksykalną (umiejętność rozumowania, element trivium) oraz świadectwa leksykalne dla angielskiego Dialectics / Dialectic / Dialectical (Webster, Skeat) i dla polskiego Dialektyka / Djalektyka (Arct). Bez tego nazwa łatwo zlewa się z dialektem (gwarą) i z samą retoryką perswazji.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Arct (wyd. 9, 1921) rejestruje Djalektykę (OCR: Djalekiyka) z markerem greckim i glosuje ją jako umiejętność rozumowania, biegłość rozprawiania i dysputowania oraz czczą szermierkę słowną. Obok stoją Djalekt (narzecze, gwara) oraz Dialektologia (OCR: Ojalekłologja: nauka o dialektach, gwaroznawstwo). W haśle Trivium Arct podaje kurs niższy nauk obejmujący gramatykę, retorykę i dialektykę. Traktuję te glosy wyłącznie jako świadectwa leksykalne dla polskiego lematu, bez kopiowania ich do definicji redakcyjnej.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 pod hasłem Dialectics opisuje gałąź logiki uczącą reguł i trybów rozumowania, zastosowanie zasad logicznych do rozumowania dyskursywnego, naukę lub sztukę odróżniania prawdy od błędu oraz dyskusję logiczną; w notatce przywołuje Arystotelesa (argumentacja z prawdopodobieństwem) i Platona (dialog jako metoda, analiza, nauka o ideach). W sąsiedztwie stoją Dialectic, Dialectic / Dialectical, Dialectically i Dialectician. Skeat (1910) przy DIALECT wiąże lemat z greckim dialektos (dyskurs, mowa, dialekt) przez dialegomai / dialego (dia + legein), a wśród derywatów wymienia dialectic, dialectics, dialectician, dialectical. Pełniejszy cytat faktów jest w polu etymologii.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło

SGJP / Morfeusz 2 potwierdza fleksję rzeczownika żeńskiego dialektyka w pełnej tabeli przypadków. Częste zestawienia: dialektyka filozoficzna, metoda dialektyczna, spór dialektyczny, dialektyka platońska, element trivium. W rodzinie leksykalnej pokrewne dialektyczny, dialektyk są w codziennym użyciu akademickim; sąsiadami dydaktycznymi pozostają logika, retoryka, hermeneutyka i dialekt (gwara). U Brücknera (1927) indeks pomija osobny artykuł dialektyka / djalektyka, choć notuje dialog.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2; A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, 1927, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik dialektyka
dopełniacz dialektyki
celownik dialektyce
biernik dialektykę
narzędnik dialektyką
miejscownik dialektyce
wołacz dialektyko

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik dialektyki
dopełniacz dialektyk
celownik dialektykom
biernik dialektyki
narzędnik dialektykami
miejscownik dialektykach
wołacz dialektyki

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy sztuka / metoda rozumowania w dyskursie (przybliżenie redakcyjne do glos Webstera i Arcta; nie pełny synonim wszystkich rejestrów), biegłość w dysputowaniu (sąsiad bliski w rejestrze dydaktycznym; nie pokrywa całej dialektyki filozoficznej), dyskusja logiczna / logika dyskursu (przybliżenie dydaktyczne; nie ścisły synonim słownikowy wszystkich kontekstów)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (Dialectics = branch of logic; rules and modes of reasoning); M. Arct 1921 (Djalektyka = umiejętność rozumowania), otwórz źródło
Antonimy czysta retoryka perswazji bez kryteriów prawdy (kontrast dydaktyczny: namowa wobec metody rozumowania; nie ścisły antonim współczesny), monolog bez dialogu i bez analizy twierdzeń (kontrast: dialektyka jako dyskurs wobec wypowiedzi jednostronnej; zakres redakcyjny), dialekt jako gwara regionalna (sąsiad kontrastowy leksykalny: metoda vs wariant języka; do potwierdzenia przy recenzji)
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Polski dialektyka jest nowożytnym zapożyczeniem naukowym z greckiej rodziny związanej z dyskursem i wyborem (dialektos, dialegomai / dialego: dia + legein) oraz z nowożytnymi formami łacińskimi i francuskimi (dialectica, dialectique). Webster 1913 rejestruje Dialectics (L. dialectica sc. ars, Gr. dialectique; branch of logic teaching rules and modes of reasoning; application of logical principles to discursive reasoning; science or art of discriminating truth from error; logical discussion) oraz Dialectic, Dialectic / Dialectical, Dialectically, Dialectician; w notatce przywołuje Arystotelesa i Platona. Skeat 1910 ma DIALECT (variety of a language; F. dialecte; L. dialectos; Gk. dialektos od dialegomai / dialego) z derywatami dialectic, dialectics, dialectician, dialectical. Arct (wyd. 9, 1921) notuje Djalektykę (OCR: Djalekiyka) z glosą umiejętności rozumowania, biegłości dysputowania i czczej szermierki słownej, a także Djalekt i Dialektologię; w haśle Trivium łączy dialektykę z gramatyką i retoryką. Brückner 1927 w indeksie nie ma osobnego lematu dialektyka / djalektyka (wspomina dialog). Definicje serwisu powstają niezależnie i nie parafrazują tych świadectw jako gotowych haseł.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910 (DIALECT; Der. dialectic, dialectics), otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921 (Djalektyka / Djalekiyka; Djalekt; Dialektologia; Trivium), otwórz źródło
także A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927 (brak osobnego lematu dialektyka / djalektyka w indeksie; notuje dialog), otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: dialectics

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza dialektyka w filozofii i praktyce?

Oznacza metodę i sztukę rozumowania w dyskursie: reguły wnioskowania, prowadzenie debaty oraz odróżnianie prawdy od błędu. W dydaktyce bywa elementem trivium obok gramatyki i retoryki. W potocznej mowie bywa pejoratywem na czczą szermierkę słowną. Rozróżniamy rejestry: filozoficzny, dydaktyczny i potoczny.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo dialektyka?

Rdzeń wiąże się z greckim dialektos (dyskurs, mowa) i dialegomai / dialego (dia + legein) oraz z łacińskim dialectica i francuskim dialectique. Webster 1913 ma Dialectics (gałąź logiki). Skeat 1910 ma DIALECT z derywatami dialectic, dialectics. Arct (1921) ma Djalektykę jako umiejętność rozumowania i biegłość dysputowania. Brückner (1927) nie rejestruje osobnego lematu dialektyka. Polski lemat wszedł nowożytnie jako zapożyczenie naukowe.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat 1910; M. Arct 1921; A. Brückner 1927, otwórz źródło

Jak wygląda odmiana rzeczownika dialektyka?

W liczbie pojedynczej: dialektyka, dialektyki, dialektyce, dialektykę, dialektyką, dialektyce, dialektyko. W liczbie mnogiej: dialektyki, dialektyk, dialektykom, dialektyki, dialektykami, dialektykach, dialektyki. Tabele fleksyjne pochodzą z SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym dialektyka różni się od dialektu?

Dialekt to wariant języka, narzecze lub gwara regionalna. Dialektyka to metoda rozumowania i dyskursu: reguły sporu, analizy i odróżniania prawdy od błędu. Obie nazwy dzielą grecki rdzeń związany z mową, lecz zakresy się nie pokrywają. Potocznie bywają mylone przez podobieństwo brzmienia.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)