Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

fonologia

rzeczownik, żeński [fɔnɔˈlɔɡja]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Fonologia bada, jak dźwięki mowy układają się w system jednego języka: które opozycje rozróżniają wyrazy, a które są tylko wariantami wymowy.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. jęz. / gram. Dział językoznawstwa o systemie dźwiękowym języka: ustala jednostki funkcjonalne i reguły ich łączenia, osobno od fonetyki (artykulacja i akustyka) oraz od morfologii (budowa wyrazu).
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. hist. leks. W starszej leksykografii Arct (wyd. 9, 1921) każe szukać Fonologii pod Fonetyką. Webster 1913 pod PHONOLOGY podaje naukę o elementarnych dźwiękach mowy, utożsamia lemat z phonetics i dopuszcza traktat o dźwiękach. Świadectwa historyczne.
    źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct 1921 (Fonologia = Fonetyka); Webster 1913 (PHONOLOGY = phonetics), otwórz źródło
  3. hist. / ang. Angielski tor: Webster 1913 składa PHONOLOGY z Phono- + -logy i wiąże z phonetics; Skeat 1910 notuje phono-logy wśród derywatów od φωνή (-λογία od λέγειν). Dawniej nazwy się nakładały; dziś dydaktyka zwykle je rozdziela.
    źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (PHONOLOGY; PHONETICS sense 1); W. W. Skeat 1910 (phono-logy), otwórz źródło
  4. pot. W potocznej i prasowej mowie: luźna etykieta na uwagi o systemie dźwięków albo o wymowie, bez opisu opozycji funkcjonalnych. Zakres nieostry; potwierdzenie przy recenzji.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

Potocznie fonologię miesza się z fonetyką albo z dowolną uwagę o wymowie. W tekście fachowym pomaga rozróżnić cztery warstwy: system dźwięków w języku (opozycje, jednostki funkcjonalne), świadectwa historyczne (Arct odsyła Fonologię do Fonetyki; Webster o PHONOLOGY; Skeat o φωνή i -λογία), dawne nakładanie nazw (Webster równa PHONOLOGY z phonetics) oraz luźne etykiety bez metody. Bez tego rozróżnienia hasło spływa do fonetyki, morfologii albo do wyczucia wymowy.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Webster 1913 pod PHONOLOGY podaje naukę lub doktrynę o elementarnych dźwiękach wypowiadanych głosem w mowie, z rozróżnieniami, modyfikacjami i połączeniami tonów; lemat równa z phonetics i dopuszcza traktat o dźwiękach. Sense 1 hasła PHONETICS z kolei wskazuje phonology. Obok stoją PHONOGRAM, PHONOGRAPH i inne złożenia phono-. To wyłącznie świadectwa leksykalne; definicja redakcyjna powstaje osobno.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło

Skeat (1910) pod PHONETIC wymienia phono-logy: grecka φωνή (dźwięk) łączy się z -λογία (dyskurs, od λέγειν). W tej samej rodzinie stoją phono-graphy i phono-type. Arct (1921) przy Fonologii każe czytać Fonetykę; samą Fonetykę opisuje jako głosownię i naukę o dźwiękach. OCR bywa zniekształcony. U Brücknera (1927) osobnego lematu fonologia nie ma.

źródło Redakcja serwisu; fakty: W. W. Skeat 1910; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

SGJP / Morfeusz 2 potwierdza pełną fleksję żeńskiego rzeczownika fonologia. W prozie akademickiej wracają zwroty: system fonologiczny, opozycja fonologiczna, analiza fonologiczna, cechy dystynktywne. Pokrewne fonologiczny i sąsiad fonetyka należą do rejestru akademickiego; dydaktycznymi sąsiadami są też morfologia, składnia, semantyka, pragmatyka, semiotyka, logika i retoryka. Brückner w słowniku z 1927 r. lematu nie notuje. Fonologii językowej nie wolno mylić z fonetyką: ta druga opisuje dźwięk fizycznie, nie system funkcjonalny.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2; A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, 1927 (brak lematu fonologia), otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik fonologia
dopełniacz fonologii
celownik fonologii
biernik fonologię
narzędnik fonologią
miejscownik fonologii
wołacz fonologio

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik fonologie
dopełniacz fonologii / fonologij
celownik fonologiom
biernik fonologie
narzędnik fonologiami
miejscownik fonologiach
wołacz fonologie

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy nauka o systemie dźwięków mowy (przybliżenie dydaktyczne współczesne; historycznie Webster wiąże z phonetics; zakres do potwierdzenia), głosownia (przybliżenie historyczne przez odsyłacz Arcta do Fonetyki; nie pełny synonim wszystkich rejestrów współczesnych), opis opozycji dźwiękowych w języku (przybliżenie redakcyjne dydaktyczne; nie pełny synonim wszystkich rejestrów)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (PHONOLOGY; PHONETICS sense 1), otwórz źródło
Antonimy fonetyka bez systemu funkcjonalnego (kontrast dydaktyczny: opis artykulacyjno-akustyczny wobec systemu dźwięków; nie ścisły antonim współczesny), czysta morfologia bez dźwięku (kontrast redakcyjny dydaktyczny: budowa wyrazu wobec systemu dźwięków; zakres do potwierdzenia), ignorowanie systemu dźwiękowego (sąsiad kontrastowy w dyskusji; do potwierdzenia przy recenzji)
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Polskie fonologia to międzynarodowa etykieta greckiego toru. Arct (wyd. 9, 1921) rejestruje Fonologię (*g.) z odesłaniem do Fonetyki, a przy Fonetyce podaje głosownię (część gramatyki o brzmieniach głosowych), naukę o dźwiękach i fonetyczną pisownię. Webster 1913 drukuje PHONOLOGY (Phono- + -logy) jako naukę o elementarnych dźwiękach mowy, z utożsamieniem z phonetics, oraz jako traktat o dźwiękach. Skeat 1910 pod PHONETIC wymienia phono-logy od -λογία (dyskurs, od λέγειν) w rodzinie z φωνή (dźwięk), powiązaną z φημί (mówię) i pierwiastkiem BHA (mówić; stąd też ang. ban). Brückner (1927) nie otwiera osobnego lematu fonologia. Definicje serwisu powstają niezależnie od brzmienia tych świadectw.
źródło M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921 (Fonologia = Fonetyka; Fonetyka = głosownia), otwórz źródło
także Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (PHONOLOGY; PHONETICS; PHONO-), otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910 (PHONETIC: Gk. φωνητικός; φωνή; φημί; Ban; phono-logy), otwórz źródło
także A. Brückner, Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków 1927 (brak lematu fonologia), otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: phonology

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza fonologia?

Hasło obejmuje opis systemu dźwięków w języku: opozycje i jednostki funkcjonalne. Arct (1921) każe szukać Fonologii pod Fonetyką. Potocznie bywa luźną etykietą na uwagi o wymowie.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo fonologia?

Tor grecki: φωνή (dźwięk) i -λογία (dyskurs). Skeat (1910) notuje phono-logy tą drogą. Arct (1921) odsyła do Fonetyki. Webster opisuje PHONOLOGY. Brückner (1927) nie ma osobnego hasła.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat 1910; M. Arct 1921; A. Brückner 1927 (brak lematu), otwórz źródło

Jak wygląda odmiana i wymowa rzeczownika fonologia?

Lp: fonologia, fonologii, fonologii, fonologię, fonologią, fonologii, fonologio. Lm: fonologie, fonologii / fonologij, fonologiom, fonologie, fonologiami, fonologiach, fonologie. Tabele z SGJP / Morfeusz 2. IPA redakcyjne: /fɔnɔˈlɔɡja/, do potwierdzenia przez fonetyka.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym fonologia różni się od fonetyki i czy odpowiada angielskiemu phonology?

Fonologia porządkuje system dźwięków w języku. Fonetyka opisuje dźwięki mowy artykulacyjnie i akustycznie. Angielskie phonology jest dydaktycznym odpowiednikiem. Rozróżnienie jest redakcyjne. Potocznie nazwy bywają mylone.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)