Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

epistemologia

rzeczownik, żeński [ɛpʲistɛmɔˈlɔɡja]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Epistemologia to dział filozofii o poznaniu: pyta, czym jest wiedza, jak ją uzasadniamy i gdzie kończy się pewność wobec zwykłego zbierania faktów.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. Dział filozofii poświęcony poznaniu jako takiemu: jego źródłom, uzasadnieniu, pewności i zakresowi, a także metodzie budowania wiedzy, poza opisem pojedynczego faktu empirycznego.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. filoz. / hist. leks. W historycznym rejestrze leksykalnym: nazwa na teorię poznania jako część filozofii; Arct glosuje hasło wprost jako teorję poznania, bez rozbudowanej typologii szkół.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. filoz. W typologii szkół i podręcznikach: zbiór tez o źródłach, pewności, uzasadnieniu i zakresie wiedzy (np. empiryzm wobec racjonalizmu, sceptycyzm wobec dogmatyzmu poznawczego), niezależnie od ontologii jako nauki o bycie.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  4. pot. W mowie potocznej i publicystyce: skrót na „ogólną teorię wiedzy” albo „krytykę tego, skąd wiemy”, czasem mylony z metodologią nauki, z psychologią poznania albo z samym słowem episteme bez ram filozoficznych. Zakres luźny, do potwierdzenia przy recenzji.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W codziennym użyciu epistemologia bywa etykietą na „ogólną teorię wiedzy” albo na „krytykę tego, skąd wiemy”, czasem bez oddzielenia rejestru filozoficznego, historyczno-leksykalnego i potocznego. W tekście fachowym warto rozdzielić: teorię metody i podstaw wiedzy (Webster), teorię poznania jako świadectwo Arcta oraz współczesne zestawienia z ontologią, metodologią i psychologią poznania. Inaczej hasło zlewa się z samą metodologią nauki, z gnoseologią jako wariantem nazwy i z luźnym żargonem publicystycznym.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Arct (wyd. 9, 1921) rejestruje Epistemologię z markerem greckim (*g.) i glosą: teorja poznania. Osobnego hasła Epistemologiczny ani Epistemolog w OCR Arcta przy tej kwerendzie nie wyłapano. Traktuję ten zapis wyłącznie jako świadectwo leksykalne z lat 20., bez kopiowania go do definicji redakcyjnej.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 przy Epistemology podaje etymologię grecką skróconą do [Gr. -logy.] oraz definicję teorii albo nauki o metodzie i podstawach wiedzy. Osobnych haseł Epistemological i Epistemic jako lematów brak; przymiotnik epistemological pojawia się w tekście (np. przy Enlightenment: epistemological theories of Locke). Skeat 1910 pomija osobny lemat angielski; greckie ἐπιστήμη notuje przy innych hasłach w znaczeniu „science” (m.in. PRACTICH). Polska forma domyka grecką podstawę przyrostkiem -logia / -ologia.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

Częste zestawienia: epistemologia filozoficzna, teoria poznania, pytanie epistemologiczne, uzasadnienie epistemologiczne, granice wiedzy. W rodzinie leksykalnej SGJP potwierdza epistemologa, epistemolożkę i epistemologiczny. Sąsiadami dydaktycznymi pozostają ontologia (nauka o bycie wobec teorii wiedzy), metodologia (procedury badań wobec podstaw wiedzy) oraz w Arctcie glosa teorja poznania.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik epistemologia
dopełniacz epistemologii
celownik epistemologii
biernik epistemologię
narzędnik epistemologią
miejscownik epistemologii
wołacz epistemologio

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik epistemologie
dopełniacz epistemologii / epistemologij
celownik epistemologiom
biernik epistemologie
narzędnik epistemologiami
miejscownik epistemologiach
wołacz epistemologie

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy teoria poznania (w Arctcie: Epistemologia = teorja poznania; zakres bliski, nie zawsze pełny synonim wszystkich rejestrów), teoria / nauka o metodzie i podstawach wiedzy (w Websterze: glosa theory/science of the method or grounds of knowledge; rejestr angielski, nie nowoczesny synonim polski), gnoseologia / teoria wiedzy (wariant nazwy w rejestrze akademickim; zakres częściowy, do potwierdzenia źródłem PD przy recenzji)
źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921 (Epistemologia = teorja poznania), otwórz źródło
Antonimy ontologia (nauka o bycie wobec teorii wiedzy; sąsiad kontrastowy dydaktyczny, nie ścisły antonim słownikowy), czysta empiria bez tez o uzasadnieniu i granicach wiedzy (kontrast dydaktyczny; zakres redakcyjny, do potwierdzenia przy recenzji), dogmatyzm poznawczy bez krytyki źródeł pewności (kontrast dydaktyczny; zakres redakcyjny, do potwierdzenia przy recenzji)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (Epistemology vs. Ontology jako osobne działy), otwórz źródło

Etymologia

Polski epistemologia jest nowożytnym zapożyczeniem z grecką podstawą: Arct 1921 oznacza lemat markerem (*g.) i glosuje go jako teorja poznania. Webster 1913 rejestruje Epistemology z etymologią skróconą do [Gr. -logy.] oraz definicją: the theory or science of the method or grounds of knowledge. Skeat 1910 nie ma osobnego hasła EPISTEMOLOGY; greckie ἐπιστήμη pojawia się u niego w innych hasłach jako „science” (np. PRACTICH). Pełnego rozbioru ἐπιστήμη + -λογία Webster w tym haśle nie rozwija. Definicje redakcyjne powstają osobno, bez parafrazy tych świadectw.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: epistemology

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza epistemologia w filozofii?

Chodzi o teorię albo naukę o metodzie i podstawach wiedzy: pytanie o źródła, uzasadnienie, pewność i granice poznania. To dział filozofii, a nie samo laboratorium empiryczne ani sama lista faktów. Zakres zależy od szkoły i podręcznika.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo epistemologia?

Podstawa jest grecka. Webster 1913 ma Epistemology z etymologią [Gr. -logy.] i sensem teorii albo nauki o metodzie oraz podstawach wiedzy. U Skeata (1910) brak osobnego EPISTEMOLOGY, a ἐπιστήμη występuje przy innych hasłach jako „science”. Arct 1921 notuje Epistemologię (*g.) jako teorję poznania. Forma polska domyka tę podstawę przyrostkiem -logia.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak wygląda odmiana rzeczownika epistemologia?

Liczba pojedyncza: epistemologia, epistemologii, epistemologii, epistemologię, epistemologią, epistemologii, epistemologio. Liczba mnoga: epistemologie, epistemologii (także epistemologij), epistemologiom, epistemologie, epistemologiami, epistemologiach, epistemologie. Fleksję bierze serwis ze SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym epistemologia różni się od ontologii i metodologii?

W dydaktyce epistemologia pyta o wiedzę (metoda, podstawy, granice), ontologia o byt (co istnieje). Metodologia skupia się na procedurach badań, a nie na filozoficznych podstawach pewności. W Arctcie Epistemologia to teorja poznania. Trzy etykiety myli się potocznie z „ogólną filozofią wiedzy”.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (Epistemology, Ontology); M. Arct 1921 (Epistemologia = teorja poznania), otwórz źródło