Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

metafizyka

rzeczownik, żeński [mɛtafiˈzɨka]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Metafizyka to dział filozofii o najogólniejszych zasadach bytu: pyta, co leży poza opisem zmysłowym zjawisk, jakie są pierwsze zasady rzeczywistości i czym różni się byt rzeczywisty od fenomenalnego.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. Dział filozofii poświęcony najogólniejszym zasadom bytu: istocie, przyczynom i prawom rzeczywistości, a także pytaniu o to, co wykracza poza opis pojedynczego zjawiska zmysłowego.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. filoz. / hist. leks. W historycznym rejestrze leksykalnym: nazwa na pisma i badania umieszczane „po fizyce” w korpusie arystotelesowskim; później etykieta na naukę o bycie rzeczywistym wobec fenomenalnego, czasem utożsamianą z ontologią albo z metafizyką właściwą.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. filoz. W typologii szkół: rama szersza niż sama ontologia, obejmująca pytania o pierwsze zasady, warunki uniwersalne bycia oraz podziały na metafizykę ogólną i specjalną; kontrast dydaktyczny wobec czystego opisu zjawisk i wobec empirii bez tez o tym, co poza danymi zmysłów.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  4. pot. W mowie potocznej i publicystyce: skrót na rzecz trudną, oderwaną, zawiłą albo na spekulację „nadzmysłową”; czasem pejoratywny synonim abstrakcji bez pokrycia w doświadczeniu. Zakres luźny, do potwierdzenia przy recenzji.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

Potocznie metafizyka bywa etykietą na „ogólną teorię rzeczywistości”, na spekulację oderwaną od doświadczenia albo na rzecz trudną do zrozumienia, czasem bez oddzielenia rejestru filozoficznego, historyczno-leksykalnego i potocznego. W tekście fachowym warto rozdzielić: naukę o bycie rzeczywistym wobec fenomenalnego i o pierwszych zasadach (Webster), świadectwo Arcta (istota, przyczyna, prawa wszechrzeczy; też glosa potoczna o zawiłości) oraz etymologię „po fizyce” u edytorów Arystotelesa (Skeat, Webster). Inaczej hasło zlewa się z samą ontologią, z fizyką jako opisem przyrody i z pejoratywnym żargonem „metafizyczny” w sensie niezrozumiały.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Arct (wyd. 9, 1921) rejestruje Metafizykę jako filozofię badającą istotę, przyczynę i prawa wszechrzeczy oraz najogólniejsze zasady bytu, a także badanie tego, co leży poza obrębem rzeczywistości zmysłowej; w rejestrze potocznym: rzecz trudna do zrozumienia, oderwana, zawiła. Przy Metafizyczny notuje sens abstrakcyjny, leżący poza zmysłami / nadzmysłowy oraz zawiły, ciemny, niezrozumiały. Przy Ontologii Arct zapisuje naukę o bycie jako część metafizyki. Traktuję te glosy wyłącznie jako świadectwo leksykalne z lat 20., bez kopiowania ich do definicji redakcyjnej.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 przy Metaphysics podaje etymologię grecką i francuską (métaphysique), odsyła do Physics i notuje pierwsze użycie u zwolenników Arystotelesa na traktaty ustawione za fizyką. Sense 1: nauka o bycie rzeczywistym wobec fenomenalnego (ontologia); także o bycie w warunkach uniwersalnych i o pierwszych zasadach; uwagi o metafizyce ogólnej wobec specjalnej oraz o Hamiltonie (ontologia albo metafizyka właściwa). Sense 2 (Hamilton): zjawiska umysłowe / psychologia. Obok: Metaphysic, Metaphysical, Metaphysically, Metaphysician. Skeat 1910 ma METAPHYSICS („the science of mind”); Gk. μετὰ τὰ φυσικά „after physics”; Der. metaphysical (Levins), -ally, -ian.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

Częste zestawienia: metafizyka bytu, metafizyka klasyczna, pytanie metafizyczne, pierwsze zasady, metafizyka właściwa. W rodzinie leksykalnej SGJP potwierdza metafizyka (rzeczownik żeński); pokrewne metafizyk, metafizyczny są w codziennym użyciu i w świadectwach Webster / Arct. Sąsiadami dydaktycznymi pozostają ontologia (część albo metafizyka właściwa), epistemologia (teoria poznania wobec nauki o bycie), fenomenologia (opis zjawisk) oraz fizyka jako korpus, po którym umieszczono pisma arystotelesowskie.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik metafizyka
dopełniacz metafizyki
celownik metafizyce
biernik metafizykę
narzędnik metafizyką
miejscownik metafizyce
wołacz metafizyko

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik metafizyki
dopełniacz metafizyk
celownik metafizykom
biernik metafizyki
narzędnik metafizykami
miejscownik metafizykach
wołacz metafizyki

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy ontologia / nauka o bycie (w Websterze: ontology jako sense metafizyki; Hamilton: ontology, or metaphysics proper; zakres częściowy, nie pełny synonim całej ramy), filozofia pierwszych zasad bytu (przybliżenie redakcyjne do glosy Arcta o istocie, przyczynie i prawach wszechrzeczy; nie ścisły synonim słownikowy), nauka o pierwszych zasadach / o bycie w warunkach uniwersalnych (w Websterze: first principles; abstract/universal conditions; glosa historyczna)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (Metaphysics: ontology; Hamilton: ontology, or metaphysics proper), otwórz źródło
Antonimy fizyka jako opis zjawisk przyrody (etymologicznie: pisma „po fizyce”; kontrast dydaktyczny korpusu, nie ścisły antonim współczesny), fenomenologia / strona zjawiskowa (opis tego, co się jawi, wobec spekulacji o bycie poza zjawiskiem; sąsiad kontrastowy), czysta empiria bez tez o tym, co poza danymi zmysłowymi (kontrast dydaktyczny; zakres redakcyjny, do potwierdzenia przy recenzji)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (science of real as distinguished from phenomenal being); W. W. Skeat 1910 (after physics), otwórz źródło

Etymologia

Polski metafizyka wyrasta z greckiej etykiety μετὰ τὰ φυσικά („po fizyce”): oznaczenie wzięło się u wydawców Arystotelesa, którzy ustawili wybrane traktaty bezpośrednio za księgami o przyrodzie. Skeat 1910 otwiera METAPHYSICS glosą „the science of mind”, notuje dawną formę metaphysic, ME methaphesik (Trevisa/Higden), L. metaphysicus → metaphysica pl. oraz właśnie Gk. μετὰ τὰ φυσικά; Der. metaphysical (Levins), -ally, -ian. Webster 1913 rejestruje Metaphysics z etymologią grecką i F. métaphysique, odsyła do Physics i powtarza historię nazwy u zwolenników Arystotelesa; obok Metaphysic, Metaphysical, Metaphysically, Metaphysician. Arct 1921 notuje Metafizykę i Metafizyczny. Definicje redakcyjne powstają osobno, bez parafrazy tych świadectw.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: metaphysics

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza metafizyka w filozofii, a co w potocznej mowie?

W filozofii chodzi o dział poświęcony najogólniejszym zasadom bytu: istocie, przyczynom i temu, co wykracza poza opis pojedynczego zjawiska zmysłowego. Potocznie słowo bywa etykietą na rzecz trudną, oderwaną albo zawiłą. To dwa rejestry: klasyczny filozoficzny i potoczny. Zakres zależy od kontekstu.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo metafizyka?

Rdzeń jest grecki: μετὰ τὰ φυσικά, czyli „za księgami o przyrodzie”. Etykietę nadali nowożytni wydawcy korpusu arystotelesowskiego, układając te traktaty zaraz za Fizyką. Skeat 1910 rejestruje METAPHYSICS i ME methaphesik. Webster 1913 ma Metaphysics (cf. F. métaphysique). Arct 1921 notuje Metafizykę i Metafizyczny. Polski lemat wszedł nowożytnie.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak wygląda odmiana rzeczownika metafizyka?

Liczba pojedyncza: metafizyka, metafizyki, metafizyce, metafizykę, metafizyką, metafizyce, metafizyko. Liczba mnoga: metafizyki, metafizyk, metafizykom, metafizyki, metafizykami, metafizykach, metafizyki. Fleksję bierze serwis ze SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym metafizyka różni się od ontologii, epistemologii i fenomenologii?

W Websterze Metaphysics bywa ramą szerszą; Ontology to dział o bycie, czasem nazywany metaphysics proper. Epistemology to teoria metody i podstaw wiedzy. Phenomenology to opis albo wyjaśnienie fenomenów. W Arctcie Ontologja to nauka o bycie (część metafizyki), Epistemologia: teorja poznania, Fenomenologia: strona zjawiskowa. Cztery etykiety myli się potocznie z „ogólną filozofią rzeczywistości”.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (Metaphysics, Ontology, Phenomenology); M. Arct 1921 (Metafizyka, Ontologja, Fenomenologia, Epistemologia), otwórz źródło