Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

racjonalizm

rzeczownik, męski [rat͡sjɔˈnalizm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Racjonalizm to pogląd, że głównym albo jedynym źródłem pewnej wiedzy jest rozum, a potocznie postawa kogoś, kto wszystko chce wyjaśnić logicznie i nie ufa emocjom ani wierze.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. W filozofii: kierunek, według którego rozum, a nie doświadczenie zmysłowe, jest podstawowym źródłem i sprawdzianem prawdziwej wiedzy; przeciwstawiany empiryzmowi.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. rel. W teologii i historii religii: stanowisko, które prawdy wiary uznaje tylko wtedy, gdy da się je uzasadnić rozumem, a odrzuca to, czego rozum nie potrafi pojąć.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. Postawa człowieka, który w życiu kieruje się chłodną kalkulacją i logicznymi argumentami, a nie uczuciami, intuicją czy tradycją.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W mowie potocznej słowo racjonalizm brzmi zwykle pochlebnie. Mówiąc o czyimś zdrowym racjonalizmie, chwalimy rozsądek, umiejętność liczenia kosztów i odporność na modne bzdury. Bywa jednak i zarzutem: zimny racjonalizm to postawa kogoś, kto wszystko przelicza i nie zostawia miejsca na uczucia. O tym, które zabarwienie ma słowo, zwykle decyduje przymiotnik obok niego.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

W filozofii racjonalizm jest jedną ze stron sporu o źródła poznania. Zarówno Webster z 1913 roku, jak i Arct z 1921 roku opisują go jako kierunek przeciwny empiryzmowi: racjonalista twierdzi, że do pewnej wiedzy dochodzimy przede wszystkim rozumowaniem, a empirysta, że wszystko zaczyna się od doświadczenia zmysłowego. W tym znaczeniu słowo jest neutralne i niczego nie ocenia, opisuje po prostu stanowisko w teorii poznania.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, oraz M. Arct, Słownik wyrazów obcych, Warszawa 1921, otwórz źródło

Catholic Encyclopedia z 1911 roku wyróżnia jeszcze racjonalizm teologiczny, nurt myśli protestanckiej w osiemnastowiecznych Niemczech, związany z epoką oświecenia. Za jego bezpośrednie źródło uznaje system filozoficzny Christiana Wolffa, ucznia i kontynuatora Leibniza. Wolff za swoje poglądy został usunięty z katedry w Halle, wykładał potem w Marburgu i wrócił do Halle w 1740 roku na zaproszenie Fryderyka II. Według tej samej encyklopedii punktem zwrotnym dla tego nurtu była krytyka rozumu Immanuela Kanta.

źródło Redakcja serwisu; fakty: F. Aveling, Rationalism, The Catholic Encyclopedia, t. 12, Robert Appleton Company, Nowy Jork 1911, otwórz źródło

Rzeczownik łączy się z przymiotnikami zdrowy, chłodny, skrajny, krytyczny i oświeceniowy, a także z czasownikami kierować się racjonalizmem i zarzucać komuś racjonalizm. Zwolennika takich poglądów nazywa się racjonalistą lub racjonalistką. Nie należy mylić racjonalizmu z racjonalizacją: ta druga to w psychologii szukanie rozsądnie brzmiących powodów dla decyzji podjętej z zupełnie innych pobudek, a w gospodarce usprawnianie pracy.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik racjonalizm
dopełniacz racjonalizmu
celownik racjonalizmowi
biernik racjonalizm
narzędnik racjonalizmem
miejscownik racjonalizmie / racjonaliźmie
wołacz racjonalizmie / racjonaliźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik racjonalizmy
dopełniacz racjonalizmów
celownik racjonalizmom
biernik racjonalizmy
narzędnik racjonalizmami
miejscownik racjonalizmach
wołacz racjonalizmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy rozsądek, trzeźwość, intelektualizm
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Antonimy empiryzm, irracjonalizm, fideizm
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Webster (1913) przy angielskim rationalism odsyła do francuskiego rationalisme, a Catholic Encyclopedia (1911) wywodzi nazwę od łacińskiego ratio, czyli rozum, rachunek. Arct (1921) objaśnia racjonalizm jako odrzucanie objawienia i tych prawd religijnych, których rozum nie może pojąć, a w filozofii jako kierunek, który do poznania prawdy dąży wyłącznie rozumowaniem i odrzuca doświadczenie, w przeciwieństwie do empiryzmu.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło
także F. Aveling, Rationalism, The Catholic Encyclopedia, t. 12, Robert Appleton Company, Nowy Jork 1911, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

Pytania i odpowiedzi

Co znaczy słowo racjonalizm?

W filozofii racjonalizm to pogląd, że prawdziwą wiedzę zdobywamy przede wszystkim rozumem, a nie zmysłami. Potocznie tak nazywa się nastawienie osoby, która kieruje się logiką i rozsądkiem, a nie emocjami czy przesądami.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym różni się racjonalizm od empiryzmu?

Racjonalizm za główne źródło wiedzy uznaje rozum i rozumowanie, a empiryzm doświadczenie zmysłowe, czyli obserwację i eksperyment. Oba kierunki od wieków spierają się o to, skąd bierze się pewna wiedza.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo racjonalizm?

Słowo trafiło do polszczyzny przez francuskie rationalisme, a jego rdzeń to łacińskie ratio, czyli rozum albo rachunek. Od tego samego rdzenia pochodzą też polskie wyrazy racja, racjonalny i racjonalizacja.

źródło Redakcja serwisu; fakty: F. Aveling, Rationalism, The Catholic Encyclopedia, t. 12, Robert Appleton Company, Nowy Jork 1911, otwórz źródło