Przejdź do treści
Słownik.

dogmatyzm

rzeczownik, męski [dɔɡˈmatɨzm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Dogmatyzm to postawa polegająca na uznawaniu pewnych twierdzeń za niepodważalne i odrzucaniu wszelkiej krytyki, a w filozofii stanowisko, które przyjmuje możliwość pewnej wiedzy bez wcześniejszego zbadania granic poznania.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. Sposób myślenia lub postępowania, w którym czyjeś przekonania traktuje się jak prawdy ostateczne, niewymagające dowodu ani dyskusji, a odmienne zdanie zbywa się bez rozważenia.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. filoz. W filozofii: stanowisko w teorii poznania zakładające, że rozum może dojść do pewnej wiedzy o rzeczywistości bez uprzedniej krytyki własnych możliwości; przeciwstawiane sceptycyzmowi i krytycyzmowi.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. Przywiązanie do dogmatów religijnych lub doktrynalnych i oparcie na nich całego systemu poglądów.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W codziennej polszczyźnie dogmatyzm jest słowem wyraźnie krytycznym. Zarzucamy go komuś, kto nie słucha argumentów, powtarza swoje bez względu na fakty i traktuje własne zdanie jak jedyną możliwą prawdę. Mówi się o dogmatyzmie ideologicznym, partyjnym czy naukowym, a przeciwieństwem takiej postawy jest otwartość, krytycyzm i gotowość do zmiany poglądów. Rzadko ktoś nazywa dogmatykiem samego siebie, bo słowo ma odcień zarzutu.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Ten negatywny odcień nie jest nowy. Webster z 1913 roku opisuje angielskie dogmatism jako sposób bycia dogmatysty, czyli arogancję i nadmierną pewność w wygłaszaniu opinii. W uwadze przy haśle dogma ten sam słownik zauważa, że wyraz ten nabrał w języku przykrego sensu, bo kojarzy się z nadużyciem autorytetu, i że jeszcze silniej dotyczy to słów pochodnych, takich jak dogmatical i dogmatism. Webster notuje też ciekawostkę z historii medycyny: dogmatykami nazywano starożytną szkołę lekarzy, którzy kierowali się ogólnymi zasadami, w opozycji do empiryków.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło

W historii filozofii słowo kojarzy się przede wszystkim z Immanuelem Kantem. Catholic Encyclopedia z 1910 roku podaje, że Kant w latach akademickiej kariery wykładał racjonalizm Wolffa, określany jako dogmatyczny, a dopiero analiza przyczynowości u Hume'a obudziła go, jak sam to ujął, z dogmatycznej drzemki. Według tej encyklopedii Kant uznał, że dawny racjonalny dogmatyzm kładł zbyt duży nacisk na elementy wiedzy dane przed doświadczeniem, a empiryzm Hume'a poszedł za daleko w przeciwną stronę. Odpowiedzią na oba stanowiska miała być filozofia krytyczna.

źródło Redakcja serwisu; fakty: W. Turner, Philosophy of Immanuel Kant, The Catholic Encyclopedia, t. 8, Robert Appleton Company, Nowy Jork 1910, otwórz źródło

Rzeczownik łączy się z przymiotnikami skrajny, ślepy, religijny, naukowy, ideologiczny i doktrynerski, a także z czasownikami popadać w dogmatyzm, zarzucać komuś dogmatyzm i walczyć z dogmatyzmem. Kogoś, kto tak myśli, określa się mianem dogmatyka. Warto odróżnić dogmatyzm od dogmatyki: dogmatyka to dział teologii zajmujący się wykładem prawd wiary, a nie postawa umysłu.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik dogmatyzm
dopełniacz dogmatyzmu
celownik dogmatyzmowi
biernik dogmatyzm
narzędnik dogmatyzmem
miejscownik dogmatyzmie / dogmatyźmie
wołacz dogmatyzmie / dogmatyźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik dogmatyzmy
dopełniacz dogmatyzmów
celownik dogmatyzmom
biernik dogmatyzmy
narzędnik dogmatyzmami
miejscownik dogmatyzmach
wołacz dogmatyzmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy doktrynerstwo, zasadniczość, bezkrytyczność
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Antonimy sceptycyzm, krytycyzm, otwartość
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Skeat wywodzi angielskie dogma od greckiego dogma, czyli tego, co wydaje się słuszne, opinii, od czasownika dokeō, wydawać się, mniemać, a formy pochodne z końcówkami ic, ism i ist tworzy od tematu dogmat. Webster (1913) podaje łacińskie dogmaticus i dogmatistes jako bezpośrednie źródła przymiotnika i nazwy dogmatysty. Arct (1921) oznacza dogmatyzm jako wyraz pochodzenia greckiego i objaśnia go jako system lub metodę opartą na zasadzie uznanej za pewnik, a także usposobienie umysłu niedopuszczające krytyki twierdzeń uznanych za dogmaty.
źródło W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

Pytania i odpowiedzi

Co znaczy słowo dogmatyzm?

Dogmatyzm to postawa kogoś, kto uważa swoje przekonania za niepodważalne i nie dopuszcza do nich krytyki. W filozofii tak nazywa się stanowisko, które zakłada możliwość pewnej wiedzy bez wcześniejszego zbadania, co rozum w ogóle może poznać.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym różni się dogmatyzm od sceptycyzmu?

Dogmatyzm przyjmuje, że pewna wiedza jest osiągalna i niektóre twierdzenia można uznać za ostateczne. Sceptycyzm podważa taką pewność i każe wstrzymywać się z sądem. Kant próbował znaleźć drogę pośrednią, którą nazwał krytycyzmem.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd się wzięło wyrażenie dogmatyczna drzemka?

Według Catholic Encyclopedia z 1910 roku Kant pisał, że to rozważania Hume'a o przyczynowości obudziły go z dogmatycznej drzemki. Chodziło o wcześniejsze, bezkrytyczne przyjmowanie racjonalizmu szkoły Wolffa, którego Kant sam przez lata nauczał.

źródło Redakcja serwisu; fakty: W. Turner, Philosophy of Immanuel Kant, The Catholic Encyclopedia, t. 8, Robert Appleton Company, Nowy Jork 1910, otwórz źródło