Przejdź do treści
Słownik.

ontologia

rzeczownik, żeński [ɔntɔˈlɔɡja]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Ontologia oznacza naukę o bycie: w metafizyce pytanie o to, czym jest byt, jakie ma cechy i powiązania oraz skąd biorą się zasady bycia.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. Część metafizyki poświęcona bytowi jako takiemu: jego naturze, istotnym własnościom i stosunkom, a także zasadom i przyczynom bycia, poza opisem pojedynczego zjawiska zmysłowego.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. filoz. / hist. leks. W szerszym rejestrze leksykalnym (świadectwa historyczne): nauka o bycie jako część metafizyki; czasem utożsamiana z metafizyką właściwą, czyli z wnioskowaniem o nieznanym bycie z jego znanych przejawów.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. filoz. W typologii szkół: zbiór tez o tym, co istnieje (kategorie, substancje, relacje, modalności), niezależnie od tego, jak poznajemy zjawiska. Kontrast dydaktyczny wobec fenomenologii jako opisu tego, co się jawi, bez spekulacji o istocie poza zjawiskiem.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  4. inf. / pot. fach. W informatyce i inżynierii wiedzy (rejestr współczesny): formalny opis pojęć, typów i relacji w danej dziedzinie (np. ontologia domenowa w bazie wiedzy). Sens techniczny, bez ciągłości historycznej z metafizyką klasyczną; do potwierdzenia źródłem przy recenzji.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

Potocznie ontologia bywa etykietą na „ogólną teorię rzeczywistości” albo na „listę tego, co uznajemy za istniejące”, czasem bez oddzielenia rejestru filozoficznego, historyczno-leksykalnego i informatycznego. W tekście fachowym warto rozdzielić: dział metafizyki o bycie (Webster, Skeat, Arct), kontrast wobec fenomenologii (opis zjawisk) oraz współczesny żargon formalnych modeli pojęć. Inaczej hasło zlewa się z samą metafizyką, z ontologiem jako „zwolennikiem metafizyki” i z ontologią w sensie pliku schematu w bazie wiedzy.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Arct (wyd. 9, 1921) rejestruje Ontologię jako naukę o bycie, część metafizyki, oraz Ontologa jako zwolennika metafizyki. Przy Metafizyce Arct zapisuje filozofię badającą istotę, przyczynę i prawa wszechrzeczy oraz najogólniejsze zasady bytu, a także badanie tego, co leży poza obrębem rzeczywistości zmysłowej; w rejestrze potocznym: rzecz trudna do zrozumienia, oderwana, zawiła. Traktuję te glosy wyłącznie jako świadectwo leksykalne z lat 20., bez kopiowania ich do definicji redakcyjnej. Osobnego hasła Ontologiczny w OCR Arcta przy tej kwerendzie nie wyłapano.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 przy Ontology podaje etymologię grecką z -logy (cf. F. ontologie) oraz sens: część metafizyki o naturze, cechach istotnych i relacjach bytów jako takich albo o zasadach i przyczynach bycia. Obok: Ontologist, Ontological, Ontologic. Przy Metaphysics utożsamia ontologię z nauką o bycie rzeczywistym (wobec fenomenalnego) i cytuje Hamiltona: ontology, or metaphysics proper. Skeat 1910 ma ONTOLOGY („the science of being”), Baileya (1725: Account of Beings in the Abstract) oraz rozbiór Gk. ὀντο- (εἶναι „być”) + -λογία (λόγος / λέγειν). Polska ontologia domyka tę podstawę przyrostkiem -logia.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

Częste zestawienia: ontologia bytu, ontologia filozoficzna, pytanie ontologiczne, zobowiązanie ontologiczne, ontologia domenowa (inf.). W rodzinie leksykalnej SGJP potwierdza ontologa i ontologiczny; ontolożka nie występuje w Morfeusz 2 (brak-w-sgjp). Sąsiadami dydaktycznymi pozostają metafizyka (szersza rama), fenomenologia (opis zjawisk wobec spekulacji o bycie) oraz w Arctcie ontolog jako zwolennik metafizyki.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik ontologia
dopełniacz ontologii
celownik ontologii
biernik ontologię
narzędnik ontologią
miejscownik ontologii
wołacz ontologio

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik ontologie
dopełniacz ontologii / ontologij
celownik ontologiom
biernik ontologie
narzędnik ontologiami
miejscownik ontologiach
wołacz ontologie

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy metafizyka właściwa / nauka o bycie (w Websterze: ontology utożsamiana z metaphysics proper; zakres częściowy, nie pełny synonim całej metafizyki), nauka o bycie (w Arctcie: Ontologja = nauka o bycie, część metafizyki), nauka o bytach w abstrakcji (w Skeacie / Baileyu 1725: Account of Beings in the Abstract; glosa historyczna, nie nowoczesny synonim)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (Ontology; Metaphysics: ontology / metaphysics proper), otwórz źródło
Antonimy nauka o bycie fenomenalnym / strona zjawiskowa (w Websterze: ontologia jako nauka o bycie rzeczywistym w odróżnieniu od fenomenalnego; kontrast dydaktyczny), fenomenologia (opis / strona zjawiskowa wobec spekulacji o bycie jako takim; sąsiad kontrastowy, nie ścisły antonim słownikowy), czysta empiria bez tez o istnieniu poza danymi zmysłowymi (kontrast dydaktyczny; zakres redakcyjny, do potwierdzenia przy recenzji)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (Metaphysics: science of real as distinguished from phenomenal being; ontology), otwórz źródło

Etymologia

Polski ontologia wyrasta z greckiej podstawy: ὀντο- (rdzeń imiesłowu czasu teraźniejszego od εἶναι „być”) oraz -λογία / -logia („nauka, dyskurs”; od λόγος, od λέγειν „mówić”). Skeat 1910 otwiera ONTOLOGY glosą „the science of being”, cytuje Baileya (1725): Ontology, an Account of Beings in the Abstract, i podaje właśnie ten rozbiór grecki. Webster 1913 rejestruje Ontology z etymologią grecką i cf. F. ontologie oraz definicję działu metafizyki o naturze, własnościach i stosunkach bytów jako takich. Arct 1921 notuje Ontologię (nauka o bycie, część metafizyki) i Ontologa (zwolennik metafizyki). Definicje redakcyjne powstają osobno, bez parafrazy tych świadectw.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza ontologia w filozofii, a co w informatyce?

W filozofii chodzi o naukę o bycie: dział metafizyki badający naturę, własności i stosunki bytów jako takich albo zasady bycia. W informatyce i inżynierii wiedzy nazwa bywa etykietą na formalny opis pojęć i relacji w dziedzinie. To dwa rejestry: klasyczny metafizyczny i współczesny techniczny. Zakres zależy od kontekstu.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo ontologia?

Podstawa jest grecka: ὀντο- (od imiesłowu εἶναι „być”) oraz -λογία / -logia (od λόγος, λέγειν „mówić”). Skeat 1910 rejestruje ONTOLOGY („science of being”) i Baileya (1725). Webster 1913 ma Ontology (cf. F. ontologie). Arct 1921 notuje Ontologię i Ontologa. Polski lemat wszedł nowożytnie.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak wygląda odmiana rzeczownika ontologia?

Liczba pojedyncza: ontologia, ontologii, ontologii, ontologię, ontologią, ontologii, ontologio. Liczba mnoga: ontologie, ontologii (także ontologij), ontologiom, ontologie, ontologiami, ontologiach, ontologie. Fleksję bierze serwis ze SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym ontologia różni się od metafizyki i fenomenologii?

W Websterze Ontology to dział metafizyki o bycie; Metaphysics bywa szerszą ramą, a ontology bywa nazywana metaphysics proper. Phenomenology to opis albo wyjaśnienie fenomenów. W Arctcie Ontologja to nauka o bycie (część metafizyki), a Fenomenologia: strona zjawiskowa. Trzy etykiety myli się potocznie z „ogólną filozofią rzeczywistości”.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (Ontology, Metaphysics, Phenomenology); M. Arct 1921 (Ontologja, Fenomenologia, Metafizyka), otwórz źródło