Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

teleologia

rzeczownik, żeński [tɛlɛɔˈlɔɡja]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Teleologia to dział filozofii i biologii o celowości: pyta, czy zjawiska da się wyjaśnić przez cel albo zamysł, a nie tylko przez ciąg przyczyn sprawczych.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. Dział filozofii poświęcony celowości i przyczynom celowym: pyta, czy i w jakim sensie procesy w świecie zmierzają ku skutkowi zamierzonemu albo ku dobru odpowiadającemu naturze rzeczy, a nie tylko ku skutkowi wynikającemu z ciągu przyczyn sprawczych.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. biol. / hist. leks. W rejestrze biologicznym i historyczno-leksykalnym: doktryna projektu albo przystosowania do celu, według której zjawiska życia organicznego (w tym przebieg ewolucji w ujęciu klasycznym) nie dają się wyczerpać samym opisem mechanicznym i wymagają odwołania do przyczyn celowych.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. filoz. W typologii szkół: rama odróżniająca celowość zewnętrzną (podporządkowanie jednych bytów pożytkowi innych, ład kosmosu) od celowości wewnętrznej (skłonność każdej rzeczy ku doskonałości własnej natury); kontrast dydaktyczny wobec mechanicyzmu, który ogranicza wyjaśnienie do praw i przyczyn sprawczych.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  4. pot. W mowie potocznej i publicystyce: skrót na „tłumaczenie wszystkiego celem”, na spekulację o zamysłach w przyrodzie albo na etykietę debaty o ewolucji i projekcie. Zakres luźny, do potwierdzenia przy recenzji.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

Potocznie teleologia bywa etykietą na „ogólną teorię celów w przyrodzie”, na spekulację o zamysłach albo na polemikę z ewolucją, czasem bez oddzielenia rejestru filozoficznego, biologicznego i potocznego. W tekście fachowym warto rozdzielić: doktrynę przyczyn celowych (Webster: doctrine of final causes), biologiczny rejestr projektu i przystosowania do celu (Webster: doctrine of design / adaptation to purpose) oraz świadectwo Arcta (nauka o celowości w świecie). Inaczej hasło zlewa się z samym mechanicyzmem, z antropomorfizmem „przyroda chce” i z pejoratywnym żargonem „teleologiczny” w sensie nienaukowy.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Arct (wyd. 9, 1921) rejestruje Teleologję z markerem (*g.) i glosuje ją jako naukę o celowości w świecie. Osobnego Teleologiczny / Teleolog w OCR przy kwerendzie nie wyłapano. Traktuję tę glosę wyłącznie jako świadectwo leksykalne z lat 20., bez kopiowania jej do definicji redakcyjnej.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 przy Teleology podaje etymologię grecką (teleos: the end or issue + -logy) i francuską (téléologie). Sense główny: the doctrine of the final causes of things. Specjalnie w biologii: the doctrine of design (zjawiska życia organicznego, zwłaszcza ewolucji, wyjaśnialne tylko przez przyczyny celowe, bez wyczerpania samym opisem mechanicznym); też: the doctrine of adaptation to purpose. Obok: Teleological (cf. F. téléologique; adv. teleologically) oraz Teleologist. Skeat 1910 nie ma osobnego hasła TELEOLOGY; przy TELEGRAPH / TELESCOPE notuje greckie τῆλε (afar), czyli inny grecki rdzeń niż teleos „cel”.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

Catholic Encyclopedia (hasło Teleology, ok. 1912) w rejestrze źródłowym notuje rozbiór grecki telos + logos oraz tezę, że w świecie jest projekt, celowość albo finalność i że pełny opis uniwersum wymaga odniesienia do przyczyn celowych; rozróżnia celowość zewnętrzną i wewnętrzną; zestawia teleologię z mechanicyzmem; przypomina protesty Bacona, Kartezjusza i Spinozy przeciw nadużyciu przyczyn celowych oraz ramę Arystotelesa / Tomasza z Akwinu. Fakty te służą wyłącznie kontekstowi historycznemu. Brzmienia definicji redakcyjnej z tego artykułu nie przepisuję.

źródło Redakcja serwisu; fakty historyczne: Catholic Encyclopedia, hasło Teleology (C. A. Dubray i in., ok. 1912, domena publiczna), otwórz źródło

Częste zestawienia: teleologia przyrody, przyczyna celowa, doktryna projektu, celowość wewnętrzna, wyjaśnienie teleologiczne. W rodzinie leksykalnej SGJP potwierdza teleologia (rzeczownik żeński); pokrewne teleolog, teleologiczny są w codziennym użyciu i w świadectwach Webster (Teleologist, Teleological). Sąsiadami dydaktycznymi pozostają mechanicyzm (kontrast: same przyczyny sprawcze), metafizyka (rama o bycie i zasadach), ontologia (byt wobec celu) oraz biologia ewolucyjna jako pole, na którym spór o projekt historycznie się zaostrzał.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik teleologia
dopełniacz teleologii
celownik teleologii
biernik teleologię
narzędnik teleologią
miejscownik teleologii
wołacz teleologio

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik teleologie
dopełniacz teleologii / teleologij
celownik teleologiom
biernik teleologie
narzędnik teleologiami
miejscownik teleologiach
wołacz teleologie

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy nauka / doktryna przyczyn celowych (w Websterze: doctrine of the final causes; przybliżenie, nie pełny synonim wszystkich rejestrów), doktryna projektu / przystosowania do celu (w Websterze: design; adaptation to purpose; rejestr biologiczny), nauka o celowości (przybliżenie redakcyjne do glosy Arcta; nie ścisły synonim słownikowy wszystkich kontekstów)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (Teleology: doctrine of the final causes of things), otwórz źródło
Antonimy mechanicyzm / wyjaśnienie czysto sprawcze (kontrast dydaktyczny: same prawa i przyczyny sprawcze wobec przyczyn celowych; nie ścisły antonim współczesny), czysty opis bez tez o celu w przyrodzie (kontrast: cele tylko w umyśle badacza; zakres redakcyjny, do potwierdzenia przy recenzji), wyjaśnienie ograniczone do biologii sprawczej bez projektu (w Websterze: mechanical / based entirely on biological science; sąsiad kontrastowy w rejestrze biol.)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (Teleology Biol.: no way admit of a mechanical explanation); Catholic Encyclopedia, Teleology (vs. mechanism), otwórz źródło

Etymologia

Polski teleologia jest nowożytnym zapożyczeniem z grecką podstawą: Webster 1913 otwiera Teleology rozbiorem Gr. teleos (the end or issue) + -logy oraz odsyła do F. téléologie. Sense: doctrine of the final causes; w biologii doctrine of design / adaptation to purpose. Obok Teleological i Teleologist. W Arctcie (wyd. 9, 1921) lemat Teleologja (*g.) ma glosę: nauka o celowości w świecie. Catholic Encyclopedia (ok. 1912) w rejestrze źródłowym powtarza telos + logos. Słownik etymologiczny Skeata (1910) pomija lemat TELEOLOGY; przy TELEGRAPH / TELESCOPE rejestruje τῆλε „z daleka”, czyli rdzeń odległości, nie τέλος / teleos w znaczeniu celu albo kresu. Definicje redakcyjne powstają osobno, bez parafrazy tych świadectw.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910 (brak TELEOLOGY), otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: teleology

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza teleologia w filozofii, a co w biologii?

W filozofii chodzi o pytanie o celowość i przyczyny celowe: czy procesy zmierzają ku skutkowi zamierzonemu albo ku dobru natury rzeczy. W rejestrze biologicznym historycznie oznacza doktrynę projektu albo przystosowania do celu wobec samego opisu mechanicznego. Potocznie bywa etykietą na spekulację o zamysłach w przyrodzie. To trzy rejestry: filozoficzny, biologiczny i potoczny.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo teleologia?

Rdzeń jest grecki: teleos (cel, kres, wynik) plus -logia. Webster 1913 ma Teleology (cf. F. téléologie). Arct (1921) rejestruje Teleologję z markerem greckim i krótką glosą o celowości świata. Skeat 1910 nie rejestruje osobnego TELEOLOGY; przy telegraph / telescope ma τῆλε „z daleka”, inny rdzeń. Polski lemat wszedł nowożytnie.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat 1910; M. Arct 1921, otwórz źródło

Jak wygląda odmiana rzeczownika teleologia?

Liczba pojedyncza: teleologia, teleologii, teleologii, teleologię, teleologią, teleologii, teleologio. Liczba mnoga: teleologie, teleologii / teleologij, teleologiom, teleologie, teleologiami, teleologiach, teleologie. Fleksję bierze serwis ze SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym teleologia różni się od mechanicyzmu?

Mechanicyzm ogranicza wyjaśnienie do praw i przyczyn sprawczych. Teleologia pyta dodatkowo o cel, projekt albo celowość (zewnętrzną albo wewnętrzną). W Websterze rejestr biologiczny wprost przeciwstawia doktrynę projektu wyjaśnieniu czysto mechanicznemu. Oba podejścia bywają mylone potocznie z „ogólną filozofią przyrody”.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (Teleology vs. mechanical explanation); Catholic Encyclopedia, Teleology (vs. mechanism; extrinsic/intrinsic finality), otwórz źródło