Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

pozytywizm

rzeczownik, męski [pɔzɨˈtɨvizm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Pozytywizm oznacza doktrynę albo metodę, która zamyka poznanie na obserwowalnych faktach i prawach wiążących zjawiska, a odsuwa pytania o przyczyny ostateczne oraz spekulację metafizyczną.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. Doktryna albo metoda filozoficzna, wedle której przedmiotem poznania są zjawiska dostępne doświadczeniu oraz ich niezmienne współwystępowania i następstwa, a dociekanie przyczyn sprawczych i celowych uznaje się za nieowocne (klasyczne przeciwieństwo spekulacji metafizycznej w rejestrze dziewiętnastowiecznym).
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. filoz. W typologii: odmiana metodologiczna (tylko fakty i prawa empiryczne), społeczna (nauka o społeczeństwie jako kolejny stopień nauk) oraz religijna (kult ludzkości zamiast osobowego Boga), bez koniecznego utożsamienia z samym empiryzmem czy utylitaryzmem.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. hist. idei W historii idei: system Auguste'a Comte'a oraz nurty, które przejęły ograniczenie wiedzy do doświadczenia zmysłowego, indukcji i relacji między zjawiskami (m.in. w kręgu angielskim i francuskim XIX wieku).
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  4. pot. W szkole i w mediach: skrótowa etykieta „same fakty, zero metafizyki”, często bez oddzielenia metody naukowej od pełnego systemu Comte'a z religią ludzkości.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W mowie potocznej pozytywizm bywa skrótem na „to, co da się zmierzyć albo zaobserwować”. W tekście fachowym warto oddzielić: tezę o limicie wiedzy do faktów doświadczenia, prawo trzech stadiów (teologiczne, metafizyczne, pozytywne), hierarchię nauk oraz późniejszy projekt religii ludzkości. Inaczej hasło miesza się z empiryzmem, scjentyzmem, utylitaryzmem i zwykłą niechęcią do spekulacji.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Arct (wyd. 9, 1921) rejestruje Pozytywizm jako kierunek filozoficzny oparty wyłącznie na ustalonych wynikach nauki i na doświadczeniu. Obok stoi Pozytywista („zwolennik pozytywizmu”) oraz Pozytywny (twierdzący, dodatni, rzeczywisty, uzasadniony, namacalny, pewny, stanowczy; przeciwieństwo: Negatywny). Osobno notuje Pozytyw (odbitkę fotograficzną) i Pozytywkę (małą katarynkę). Zapis z lat 20. jest świadectwem słownika, nie gotową definicją serwisu. Z Arcta biorę wyłącznie fakt leksykalny.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 przy haśle Positivism opisuje system zapoczątkowany przez M. Auguste'a Comte'a: tylko zjawiska naturalne oraz ich niezmienne relacje współwystępowania i następstwa; prawa odkrywa się obserwacją, eksperymentem i porównaniem, a badanie przyczyn sprawczych i celowych uznaje za bezużyteczne. Positive philosophy odsyła do Positivism. Hasło Positivist obejmuje zwolennika doktryny i przymiotnik. Skeat 1910 wiąże positive z ME. positif, F. positif i L. positivus (rdzeń positus od ponere). Notuje też positiv-ism przypisany Comte'owi (ur. 1798, zm. 1857). Polska forma domyka tę drogę przyrostkiem -yzm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

Catholic Encyclopedia (hasło Positivism, G. M. Sauvage) podaje daty Comte'a: Montpellier, 19 I 1798; Paryż, 5 IX 1857. Za prawo historyczne uznaje trzy stadia: teologiczne, metafizyczne i pozytywne. Nauki porządkuje tak: matematyka, astronomia, fizyka, chemia, biologia, socjologia. Opisuje religię z „wielką istotą” (ludzkość), „wielkim medium” (przestrzeń) i „wielkim fetyszem” (ziemia) oraz rozłam: Littré (metoda) wobec Laffitte'a (metoda plus kult). Główne dzieło: Cours de philosophie positive (6 tomów, 1830-1842).

źródło Redakcja serwisu; fakty: G. M. Sauvage, Positivism, The Catholic Encyclopedia, t. 12, Robert Appleton Company, Nowy Jork 1911 (Wikisource: Catholic Encyclopedia 1913), otwórz źródło

Częste zestawienia: pozytywizm filozoficzny, pozytywizm metodologiczny, pozytywizm Comte'a, krytyka pozytywizmu, obrona pozytywizmu. W rodzinie leksykalnej SGJP potwierdza pozytywistę, pozytywistkę i pozytywistyczny. Kontrastowymi sąsiadami w dydaktyce pozostają metafizyka, spekulacja a priori oraz (w innym rejestrze) empiryzm wąsko rozumiany jako sama teza o doświadczeniu bez pełnego systemu Comte'a.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik pozytywizm
dopełniacz pozytywizmu
celownik pozytywizmowi
biernik pozytywizm
narzędnik pozytywizmem
miejscownik pozytywizmie / pozytywiźmie
wołacz pozytywizmie / pozytywiźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik pozytywizmy
dopełniacz pozytywizmów
celownik pozytywizmom
biernik pozytywizmy
narzędnik pozytywizmami
miejscownik pozytywizmach
wołacz pozytywizmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy filozofia pozytywna (w rejestrze Websterowym: Positive philosophy odsyła do Positivism), metoda ograniczona do faktów doświadczenia (w rejestrze Littrégo według CE: pozytywizm jako metoda bez kultu), comtyzm (w rejestrze historycznym: system związany z Comte'em; nie pełny synonim wszystkich odmian)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (Positive philosophy: See Positivism), otwórz źródło
Antonimy metafizyka (w CE: pozytywizm odrzuca ważność spekulacji metafizycznych), spekulacja o przyczynach ostatecznych (w Websterze: badanie przyczyn sprawczych i celowych uznane za bezużyteczne), aprioryzm (w rejestrze porównawczym: wiedza sprzed doświadczenia wobec ograniczenia do faktów empirycznych)
źródło Redakcja serwisu; fakty: G. M. Sauvage, Positivism, The Catholic Encyclopedia, t. 12 (denies the validity of metaphysical speculations), otwórz źródło

Etymologia

Polski pozytywizm wyrasta z łacińskiego positivus (od positus, imiesłów od ponere „kłaść / umieszczać”), poprzez francuskie positif i angielskie positive z końcówką -yzm. Webster 1913 otwiera Positive etymologią OE. positif, F. positif, L. positivus (See Position) i przy haśle Positivism opisuje system Comte'a ograniczony do zjawisk oraz ich praw; Positivist oznacza wyznawcę oraz formę przymiotnikową. Skeat 1910 pod POSITIVE zapisuje ME. positif (Chaucer) oraz późniejszą formę derywacyjną positivism powiązaną z Comte'em (urodzonym 1798, zmarłym 1857); sens dosłowny positivus to „settled, esp. by agreement”. Arct 1921 notuje Pozytywizm i Pozytywista w sąsiedztwie Pozytywnego, Pozytywu i Pozytywki. Catholic Encyclopedia (G. M. Sauvage) potwierdza daty Comte'a i zarys systemu. Definicje redakcyjne powstają osobno, bez parafrazy tych trzech świadectw.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło
także G. M. Sauvage, Positivism, The Catholic Encyclopedia, t. 12, Robert Appleton Company, Nowy Jork 1911 (Wikisource: Catholic Encyclopedia 1913), otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: positivism

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza pozytywizm w filozofii, a co w potocznej mowie?

W filozofii: stanowisko, że poznanie zamyka się na zjawiskach i ich prawach empirycznych, bez spekulacji o przyczynach ostatecznych. W typologii: odmiana metodologiczna, społeczna i religijna (kult ludzkości). Historycznie: system Comte'a i nurty pokrewne. Publicznie bywa skrótem na „tylko fakty”. Znaczenie zmienia się wraz z rejestrem.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo pozytywizm?

Podstawa jest łacińska (positivus od positus / ponere), dalej francuskie positif oraz angielskie positive, w polszczyźnie z przyrostkiem -yzm. Webster 1913 rejestruje Positive, Positivism i Positivist. Skeat 1910 wiąże positivism z Comte'em (1798-1857). Arct 1921 ma Pozytywizm i Pozytywista. CE podaje daty Comte'a i zarys systemu. Polski lemat wszedł nowożytnie.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921; G. M. Sauvage, Catholic Encyclopedia, otwórz źródło

Jak wygląda odmiana rzeczownika pozytywizm?

Liczba pojedyncza: pozytywizm, pozytywizmu, pozytywizmowi, pozytywizm, pozytywizmem, pozytywizmie (także pozytywiźmie), pozytywizmie (także pozytywiźmie). Liczba mnoga: pozytywizmy, pozytywizmów, pozytywizmom, pozytywizmy, pozytywizmami, pozytywizmach, pozytywizmy. Fleksję bierze serwis ze SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym pozytywizm różni się od empiryzmu i od metafizyki?

Empiryzm to szeroka teza o doświadczeniu jako źródle wiedzy; pozytywizm (szczególnie Comte'a) dodaje prawo trzech stadiów, klasyfikację nauk i często projekt religii ludzkości. Metafizyka w CE jest tym, czego ważność pozytywizm odrzuca. Webster 1913 podkreśla, że badanie przyczyn sprawczych i celowych uznaje się za bezużyteczne. Potocznie trzy etykiety myli się z „samymi faktami” i ze spekulacją.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; G. M. Sauvage, Positivism, The Catholic Encyclopedia, t. 12, otwórz źródło