aksjologia

rzeczownik, żeński [aksjɔˈlɔɡja]

wymowa

Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Aksjologia to dział filozofii o wartościach: pyta, czym jest wartość, jakie bywają jej typy i jak oceniać sądy wartościujące w etyce, estetyce i innych dziedzinach.

źródło

Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

filoz. Dział filozofii poświęcony wartościom: bada naturę tego, co uznajemy za cenne, źródła obowiązywania wartości oraz sposoby porządkowania typów wartości (moralnych, estetycznych, poznawczych i innych) wraz z sądami wartościującymi.

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
filoz. W typologii szkół: rama łącząca refleksję o dobru i złu z refleksją o pięknie, użyteczności i innych kryteriach oceny; zestawia etykę i estetykę jako dziedziny, w których wartość jest przedmiotem osobnej analizy, a nie tylko skutkiem opisu faktów.

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
filoz. W rejestrze dydaktycznym: nazwa na teorię wartości jako osobny dział obok ontologii, epistemologii i logiki; porządkuje pytania o kryteria oceny, o hierarchię dóbr i o to, czy wartość da się wyprowadzić z samego opisu świata.

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
pot. W mowie potocznej i publicystyce: skrót na dyskusję o tym, co uznajemy za cenne, na spis priorytetów albo na etykietę sporu światopoglądowego. Zakres luźny, do potwierdzenia przy recenzji.

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Na wykładzie oddzielono aksjologię jako pytanie o wartości od czystego opisu faktów: pierwsza pyta, co jest warte wyboru albo uznania, druga jak rzeczy się mają.

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Autor podręcznika nazwał aksjologię ramą łączącą etykę i estetykę i zestawił ją z ontologią oraz epistemologią jako osobnymi działami.

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
W seminarium przypomniano, że nazwa aksjologia wyrasta z greckiego axios (godny, wart) oraz z sufiksu -logia, a w polszczyźnie nowożytnej Arct rejestruje pokrewny Aksjomat, nie sam lemat Aksjologia.

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Komentator ostrzegał, że potoczne „to czysta aksjologia” bywa tylko oskarżeniem o moralizowanie, bez metody filozoficznej.

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Użycie

Potocznie aksjologia bywa etykietą na luźną debatę o tym, co uznajemy za cenne, na listę priorytetów albo na spór światopoglądowy, czasem bez oddzielenia rejestru filozoficznego, dydaktycznego i potocznego. W tekście fachowym warto rozdzielić: pytanie o naturę i typy wartości, ramę łączącą etykę z estetyką oraz świadectwa leksykalne dla greckiego axios przy haśle AXIOM (Webster, Skeat) i dla polskiego Aksjomat (Arct). Inaczej hasło zlewa się z samym moralizowaniem, z publicystyką „wartości” i z pejoratywnym żargonem bez metody.

źródło

Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Arct (wyd. 9, 1921) rejestruje Aksjomat z markerem (g.) i glosuje go jako pewnik, zasada. Osobnego lematu Aksjologja / Aksjologia / Axiologia w OCR przy kwerendzie nie wyłapano. Traktuję tę glosę wyłącznie jako świadectwo leksykalne dla rodziny axios / aksjomat, bez kopiowania jej do definicji redakcyjnej aksjologii.

źródło

Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 przy Axiom odsyła do greckiego sensu „godny / wart” i do F. axiome; obok stoją Axiomatic, Axiomatical i Axiomatically. Osobnego hasła Axiology w tym wydaniu brak: między Axinomancy a Axis lematu nie ma. Skeat 1910 przy AXIOM notuje Gk. axios oraz agein; osobnego AXIOLOGY nie rejestruje. Pełniejszy cytat glos jest w polu etymologii.

źródło

Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

SGJP / Morfeusz 2 potwierdza fleksję rzeczownika żeńskiego aksjologia w pełnej tabeli przypadków. Częste zestawienia: aksjologia wartości, sąd wartościujący, hierarchia dóbr, kryterium oceny, teoria wartości. W rodzinie leksykalnej pokrewne aksjolog, aksjologiczny są w codziennym użyciu akademickim; sąsiadami dydaktycznymi pozostają etyka, estetyka, ontologia i epistemologia.

źródło

Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek	forma
mianownik	aksjologia
dopełniacz	aksjologii
celownik	aksjologii
biernik	aksjologię
narzędnik	aksjologią
miejscownik	aksjologii
wołacz	aksjologio

liczba mnoga

przypadek	forma
mianownik	aksjologie
dopełniacz	aksjologii / aksjologij
celownik	aksjologiom
biernik	aksjologie
narzędnik	aksjologiami
miejscownik	aksjologiach
wołacz	aksjologie

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

aksjologia wartości

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
sąd wartościujący

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
hierarchia dóbr

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
kryterium oceny

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
teoria wartości

źródło
Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Synonimy · Antonimy

Synonimy teoria wartości (przybliżenie redakcyjne do greckiej podstawy axios / wart; nie pełny synonim wszystkich rejestrów), nauka o wartościach (przybliżenie dydaktyczne; nie ścisły synonim słownikowy wszystkich kontekstów), refleksja o wartościach (zakres luźny; świadectwo Arcta dotyczy Aksjomatu, nie aksjologii)

źródło

Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 i Skeat 1910 dokumentują axios przy Axiom / AXIOM (worthy), bez lematu Axiology, otwórz źródło

Antonimy czysty opis faktów bez sądów wartościujących (kontrast dydaktyczny: opis „jak jest” wobec pytania „co warte”; nie ścisły antonim współczesny), redukcja wartości do samego opisu empirycznego (kontrast: wartość jako skutek faktów wobec wartości jako osobnego przedmiotu analizy; zakres redakcyjny), nihilizm wartości / odrzucenie obowiązywania wartości (sąsiad kontrastowy w dyskusji; do potwierdzenia przy recenzji)

źródło

Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Polski aksjologia jest nowożytnym złożeniem naukowym z grecką podstawą axios (godny, wart) oraz sufiksem -logia. Webster 1913 nie ma lematu Axiology: po Axinomancy następuje Axiom (Gr. that which is thought worthy; fr. worthy, weighing as much as; cf. F. axiome), potem Axiomatic / Axiomatical / Axiomatically i Axis. Skeat 1910 pomija AXIOLOGY; przy AXIOM rejestruje Gk. axios (worthy, lit. weighing as much as) oraz agein (to lead, drive, also to weigh as much). W Arctcie (wyd. 9, 1921) jest Aksjomat (*g.) z glosą pewnik, zasada; lematu Aksjologja / Aksjologia w OCR nie wyłapano. Definicje redakcyjne powstają osobno, bez parafrazy tych świadectw.

źródło

Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło

także

W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910 (brak AXIOLOGY; axios przy AXIOM), otwórz źródło

także

M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921 (Aksjomat; brak Aksjologia), otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

aksjolog , rzeczownik osobowy
aksjologiczny , przymiotnik
aksjomat , wyraz pokrewny etymologicznie (ta sama podstawa axios)
wartość , sąsiad leksykalny (filoz.)
etyka , sąsiad leksykalny (filoz.)
estetyka , sąsiad leksykalny (filoz.)
ontologia , sąsiad leksykalny (filoz.)
axiology , wyraz pokrewny etymologicznie (ang.)

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: axiology

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza aksjologia w filozofii?

Chodzi o refleksję filozoficzną nad tym, co uznajemy za cenne: o naturę wartości, ich klasyfikację oraz ocenę sądów wartościujących. Często łączy wątek etyczny z estetycznym i dydaktycznie stoi obok ontologii oraz epistemologii. Potocznie bywa etykietą na rozmowę o hierarchii dóbr. To trzy rejestry: filozoficzny, dydaktyczny i potoczny.

źródło

Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo aksjologia?

Rdzeń jest grecki: axios (godny, wart) plus -logia. Webster 1913 i Skeat 1910 dokumentują axios przy haśle Axiom / AXIOM, ale nie rejestrują osobnego Axiology. Arct (1921) ma Aksjomat (pewnik, zasada), bez lematu Aksjologia. Polski lemat wszedł nowożytnie jako złożenie naukowe.

źródło

Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat 1910; M. Arct 1921, otwórz źródło

Jak wygląda odmiana rzeczownika aksjologia?

W liczbie pojedynczej: aksjologia, aksjologii, aksjologii, aksjologię, aksjologią, aksjologii, aksjologio. W liczbie mnogiej: aksjologie, aksjologii / aksjologij, aksjologiom, aksjologie, aksjologiami, aksjologiach, aksjologie. Tabele fleksyjne pochodzą z SGJP / Morfeusz 2.

źródło

Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym aksjologia różni się od etyki?

Etyka skupia się na dobru i złu oraz na normach postępowania. Aksjologia pyta szerzej o wartość jako taką, także poza moralnością, na przykład w estetyce albo w hierarchii dóbr. Obie dziedziny się przenikają, lecz nie pokrywają. Potocznie bywają mylone z „ogólną rozmową o wartościach”.

źródło

Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)