Przejdź do treści
Słownik.

totalitaryzm

rzeczownik, męski [tɔtaliˈtarɨzm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Totalitaryzm to model władzy dążący do pełnej kontroli nad życiem publicznym i prywatnym obywateli, zwykle poprzez jedną partię, ideologię państwową oraz aparat przymusu i propagandy.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. polit. Ustrój lub doktryna polityczna zakładająca niemal nieograniczoną władzę państwa i partii rządzącej nad sferami życia społecznego, gospodarczego i kulturalnego, bez skutecznych ograniczeń ze strony prawa, opozycji czy niezależnych instytucji.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. polit. W debacie historycznej i politologicznej: typ reżimu XX wieku charakteryzowany przez monopol ideologiczny, masową mobilizację, kult przywódcy oraz systematyczny terror wobec przeciwników.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. pejor. W ocenie pejoratywnej: zarzut skrajnego ograniczania wolności i ingerencji władzy w prywatność, także poza ścisłym kontekstem ustrojów historycznych.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W polszczyźnie potocznej totalitaryzm bywa mocnym zarzutem wobec każdej silnej władzy. W tekście naukowym lepiej ograniczać to słowo do ustrojów i doktryn aspirujących do kontroli niemal całego życia społecznego, albo jasno zaznaczyć, że chodzi o przenośnię. Gdy brakuje takiego zastrzeżenia, opis historyczny miesza się z oceną moralną albo z pejoratywnym skrótem myślowym. Autorowi pomaga wskazanie, czy mówi o modelu ustrojowym, o konkretnym reżimie, czy o stylu rządzenia.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Arct z 1921 roku nie otwiera hasła totalitaryzm. Rejestruje za to Total jako całkowity oraz Totalizator jako nazwę publicznej gry hazardowej przy wyścigach konnych. Pokazuje to, że w polszczyźnie słownikowej początku lat 20. obecny był już rdzeń total, lecz nie było jeszcze lematu politycznego totalitaryzm. Te glosy służą tylko jako świadectwo leksykalne; definicja redakcyjna powstaje osobno.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster z 1913 roku ma Total (whole, entire, complete) z etymologią od francuskiego total, późnej łaciny totalis i łacińskiego totus, a także Totality, Totalize i pokrewne. Nie ma osobnego hasła totalitarian ani totalitarianism: te nazwy polityczne powstały później. Skeat przy TOTAL prowadzi tę samą linię: F. total, Late L. totalis od L. totus, z derywatem total-i-ty. Stąd polski totalitaryzm budujemy jako złożenie z potwierdzonego rdzenia total i sufiksu -izm, a nie jako cytat ze słownika sprzed I wojny światowej.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

W tekstach pojawiają się połączenia: totalitaryzm stalinowski, totalitaryzm nazistowski, walka z totalitaryzmem, ofiary totalitaryzmu, system totalitarny. Osobę związaną z tą doktryną nazywamy totalitarystą lub totalitarystką, a przymiotnik brzmi totalitarny; SGJP te formy rejestruje. W publicystyce często wraca para totalitaryzm a autorytaryzm: drugi człon bywa wtedy mocną władzą bez pełnej mobilizacji i bez monopolu ideologicznego. Granice obu nazw częściowo się zacierają i zależą od kontekstu wypowiedzi.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik totalitaryzm
dopełniacz totalitaryzmu
celownik totalitaryzmowi
biernik totalitaryzm
narzędnik totalitaryzmem
miejscownik totalitaryzmie / totalitaryźmie
wołacz totalitaryzmie / totalitaryźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik totalitaryzmy
dopełniacz totalitaryzmów
celownik totalitaryzmom
biernik totalitaryzmy
narzędnik totalitaryzmami
miejscownik totalitaryzmach
wołacz totalitaryzmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy absolutyzm ideologiczny, wszechwładza państwa
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Antonimy demokracja liberalna, pluralizm polityczny
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Polski totalitaryzm buduje się na łacińskim totus (cały, całkowity) i późnej łacinie totalis. Skeat przy TOTAL prowadzi linię od F. total i Late L. totalis do L. totus i podaje derywat total-i-ty. Webster 1913 definiuje Total jako whole, entire, complete z tą samą etymologią i wydziela Totality oraz Totalize. Arct 1921 notuje Total (całkowity) i Totalizator, lecz nie ma lematu totalitaryzm. Nazwa polityczna powstała w XX wieku (por. franc. totalitaire, ang. totalitarian) przez dodanie sufiksu -izm do rdzenia total; w starszych słownikach PD brak osobnego hasła totalitaryzm / totalitarianism.
źródło W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

Pytania i odpowiedzi

Co znaczy totalitaryzm?

To nazwa modelu rządzenia, w którym władza aspiruje do kontroli niemal całego życia społecznego, gospodarczego i prywatnego. W debacie historycznej obejmuje reżimy z monopolem ideologicznym, masową mobilizacją i terrorem. W potocznej ocenie bywa też pejoratywnym zarzutem skrajnego ograniczania wolności.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo totalitaryzm?

Rdzeń sięga łacińskiego totus (cały) przez późną łacinę totalis i francuskie total. Skeat i Webster opisują tę ścieżkę przy TOTAL / Total. Sam lemat polityczny totalitaryzm powstał w XX wieku (por. totalitaire, totalitarian) przez dodanie -izm; Arct 1921 ma tylko Total i Totalizator, bez totalitaryzmu.

źródło Redakcja serwisu; fakty: W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; Webster 1913; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak się odmienia totalitaryzm?

Liczba pojedyncza: totalitaryzm, totalitaryzmu, totalitaryzmowi, totalitaryzm, totalitaryzmem, totalitaryzmie (także totalitaryźmie), totalitaryzmie (także totalitaryźmie). Liczba mnoga: totalitaryzmy, totalitaryzmów, totalitaryzmom, totalitaryzmy, totalitaryzmami, totalitaryzmach, totalitaryzmy. Formy pochodzą z SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym różni się totalitaryzm od autorytaryzmu?

Autorytaryzm zwykle oznacza silną, nierozliczalną władzę przy ograniczonych wolnościach politycznych. Totalitaryzm dodaje do tego pretensję do pełnej kontroli ideologicznej, mobilizacji mas i ingerencji w życie prywatne. Oba pojęcia częściowo się pokrywają, więc ostry kontrast zależy od konkretnego tekstu.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)