Przejdź do treści
Słownik.

teizm

rzeczownik, męski [ˈtɛizm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Teizm to stanowisko filozoficzne i światopoglądowe, które uznaje istnienie Boga albo najwyższej inteligencji i przeciwstawia się ateizmowi w dyskusji o religii.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. Doktryna albo postawa, w której przyjmuje się realność Boga (zwykle osobowego) jako podstawy rzeczywistości, moralności albo obu naraz.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. filoz. Węższy wariant dyskusji akademickiej: uznanie Boga przy różnym stosunku do objawienia, od pełnej afirmacji tradycji objawionej po model bliski deizmowi; zakres zależy od autora i epoki.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. pot. W debacie publicznej: skrót na wiarę religijną albo na stronę sporu broniącą Boga wobec niewiary, czasem używany bez precyzji filozoficznej.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

Potocznie teizm bywa synonimem „bycia wierzącym”, przynależności kościelnej albo prostego przeciwieństwa niewiary. W prozie akademickiej lepiej rozdzielić trzy warstwy: metafizyczne uznanie Boga, dyskusję o objawieniu i interwencji w historii oraz etykietę tożsamościową w sporze kulturowym. Retoryka polityczna bywa tu szczególnie rozmyta, bo słowo służy zarówno jako znak wspólnoty, jak i jako zarzut dogmatyzmu. Warto więc zaznaczyć, czy chodzi o doktrynę, o osobistą postawę, czy o strategię argumentacyjną. Bez tej ramy teizm miesza się z monoteizmem, deizmem i zwykłą praktyką religijną.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Słownik Arcta (wyd. 9, 1921) rejestruje Teizm oraz Teistę. Hasło Teizm łączy afirmację Boga Stwórcy i Rządcy świata z uwagą o odrzuceniu objawienia; Teista oznacza osobę wyznającą te zasady. Traktujemy to wyłącznie jako świadectwo leksykalne z początku lat 20. We współczesnej typologii uwaga o objawieniu bywa bliższa deizmowi, dlatego definicję serwisu formułuję osobno: teizm jako uznanie istnienia Boga, z osobnym polem na warianty stosunku do objawienia.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 przy Theism opisuje uznanie istnienia Boga i zestawia to stanowisko z atheism, pantheism oraz polytheism. Skeat 1910 w haśle THEISM opisuje coinage z θεός + -ism (Gk. -ισμός) i dodaje Not related to L. deus; wśród derywatów stawia theist i atheist. Polski teizm idzie tą grecką ścieżką. Angielskie theism jest u Webstera już osobnym hasłem doktryny.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

Typowe połączenia to teizm klasyczny, teizm osobowy, krytyka teizmu, tradycja teizmu, spór o teizm. W rodzinie leksykalnej notujemy przymiotnik teistyczny oraz rzeczowniki teista i teistka (pełny zestaw SGJP do potwierdzenia przy recenzji); w sąsiedztwie stoi ateizm. W dydaktyce teizm zestawia się z ateizmem, agnostycyzmem, deizmem i monoteizmem, a granice nazw bywają płynne.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik teizm
dopełniacz teizmu
celownik teizmowi
biernik teizm
narzędnik teizmem
miejscownik teizmie / teiźmie
wołacz teizmie / teiźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik teizmy
dopełniacz teizmów
celownik teizmom
biernik teizmy
narzędnik teizmami
miejscownik teizmach
wołacz teizmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy wiara w Boga, uznanie istnienia Boga, teizm osobowy (w węższym rejestrze)
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Antonimy ateizm, niewiara w Boga, zaprzeczenie istnienia Boga
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Lemat polski teizm należy do nowożytnej rodziny opartej na greckim θεός („bóg”) i sufiksie -izm, poprzez theism / théisme. W Skeacie 1910 hasło THEISM to coinage: θεός plus -ism (Gk. -ισμός); autor zaznacza Not related to L. deus i wymienia derywaty theist, atheist. Webster 1913 otwiera Theism jako belief or acknowledgment of the existence of a God, opposed to atheism, pantheism, or polytheism. Arct 1921 przy Teizmie łączy afirmację Boga Stwórcy i Rządcy z uwagą o odrzuceniu objawienia, a Teistę opisuje jako wyznającego te zasady. Brzmienie definicji serwisu powstaje niezależnie od tych trzech źródeł.
źródło W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza teizm w filozofii i w debacie publicznej?

W filozofii oznacza uznanie istnienia Boga albo najwyższej inteligencji. W węższym rejestrze obejmuje też spór o objawienie i o charakter osobowy Boga. Publicznie bywa skrótem na wiarę religijną albo na stronę sporu z niewiarą. Zakres zależy od tego, czy tekst jest akademicki, potoczny, czy retoryczny.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd wzięło się słowo teizm?

Źródłem jest greckie θεός („bóg”) połączone z sufiksem -ism. Skeat 1910 w THEISM prowadzi tę ścieżkę i dopisuje Not related to L. deus. Webster 1913 ma osobne hasło Theism. Arct 1921 notuje Teizm i Teistę. Polski lemat wszedł w nowożytnej wymianie leksykalnej z końcówką -izm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; Webster 1913; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak odmienia się rzeczownik teizm?

Liczba pojedyncza: teizm, teizmu, teizmowi, teizm, teizmem, teizmie (także teiźmie), teizmie (także teiźmie). Liczba mnoga: teizmy, teizmów, teizmom, teizmy, teizmami, teizmach, teizmy. Formy pochodzą z SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czy teizm to to samo co deizm?

Nie zawsze. Deizm zwykle uznaje Stwórcę, ale ogranicza albo odrzuca objawienie i interwencję w historii. Arct 1921 przy Teizmie właśnie taką uwagę o objawieniu zapisuje, co dziś bywa czytane bliżej deizmu. W definicji serwisu teizm oznacza uznanie istnienia Boga; stosunek do objawienia trzeba doprecyzować w kontekście.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło