Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

solipsyzm

rzeczownik, męski [solipˈsyzm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Solipsyzm oznacza stanowisko, wedle którego pewne i bezpośrednio dane jest wyłącznie własne „ja” oraz jego treści świadome, a istnienie świata zewnętrznego albo innych umysłów pozostaje niedowodliwe albo wtórne.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. Stanowisko epistemologiczne albo metafizyczne, według którego niepodważalnie dostępna pozostaje tylko własna świadomość (ego), natomiast rzeczywistość zewnętrzna, ciała materialne i inne umysły nie dają się dowieść w sposób równie bezpośredni (albo są uznawane za konstrukcje treści świadomych).
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. etycz. / pot. W rejestrze etycznym i potocznym: skrajne skupienie na własnym ja, bliskie egotyzmowi, gdy słowo służy do nazwania postawy, a nie ścisłej tezy o granicach poznania.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. filoz. W dydaktyce filozoficznej: skrajny wariant subiektywizmu albo egoizmu filozoficznego (w sensie Webstera: wiedzy zamykanej w ego), często stawiany jako kontrprzykład wobec realizmu o świecie zewnętrznym i wobec wiary w inne umysły.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  4. pot. W publicystyce i mowie potocznej: etykieta na „tylko moje ja się liczy” albo na odmowę uznania perspektywy innych, bez technicznego rozróżnienia epistemologii i etyki.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

Potocznie solipsyzm bywa etykietą na skrajne skupienie na własnym ja albo na odmowę uznania perspektywy innych. W prozie akademickiej lepiej rozdzielić warstwy: tezę o bezpośredniej pewności wyłącznie własnej świadomości, wariant metafizyczny (świat jako treść ego), rejestr etyczny bliski egotyzmowi oraz figurę retoryczną. Bez tego nazwa łatwo zlewa się z egoizmem moralnym, idealizmem i zwykłym samolubstwem.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Arct (wyd. 9, 1921) przy haśle Egotyzm zapisuje skłonność do zajmowania wszystkich swoją osobą i wprost odsyła do Solipsyzmu (w OCR: wil. Solipsyzm). Obok stoją Egoizm (samolubstwo, sobkostwo, interesowność), Egoista oraz Egotyczny (m.in. polegający na istnieniu tylko własnego ja). To świadectwo leksyki z lat 20., nie gotowa definicja serwisu. Z Arcta biorę wyłącznie fakt leksykalny i krzyżowe odesłanie.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 przy Solipsism podaje etymologię L. solus alone + ipse self oraz dwa sensy: w etyce Egotism, w metafizyce Egoism (Krauth-Fleming). Egoism filozoficzny opisuje jako doktrynę skrajnych zwolenników Kartezjusza i Fichtego, która znajduje elementy wiedzy w ego; osobno notuje egoizm moralny wobec altruizmu. Idealism w Websterze odmawia istnienia ciał materialnych i ogranicza uzasadnioną wiarę do idei. W Skeacie 1910 hasło SOLE (3) prowadzi od OF. sol i F. seul do L. solus alone; derywaty: desolate, soliloquy, solitary, solitude, solo. Polska forma solipsyzm domyka łacińskie złożenie przyrostkiem -yzm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

Częste zestawienia: solipsyzm filozoficzny, solipsyzm epistemologiczny, krytyka solipsyzmu, obrona przed solipsyzmem, zarzut solipsyzmu. W rodzinie leksykalnej SGJP potwierdza solipsystę i solipsystyczny; solipsystka nie występuje w Morfeusz 2 (brak-w-sgjp). Kontrastowymi sąsiadami w dydaktyce pozostają realizm o świecie zewnętrznym, wiara w inne umysły oraz (w innym rejestrze) altruizm wobec egoizmu moralnego.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik solipsyzm
dopełniacz solipsyzmu
celownik solipsyzmowi
biernik solipsyzm
narzędnik solipsyzmem
miejscownik solipsyzmie / solipsyźmie
wołacz solipsyzmie / solipsyźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik solipsyzmy
dopełniacz solipsyzmów
celownik solipsyzmom
biernik solipsyzmy
narzędnik solipsyzmami
miejscownik solipsyzmach
wołacz solipsyzmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy egoizm filozoficzny (w Websterze: Solipsism w metafizyce = Egoism; nie pełny synonim egoizmu moralnego), egotyzm (w Websterze etycznym i w Arctcie krzyżowo z Solipsyzmem; zakres historyczny, nie pełny synonim), subiektywizm / idealizm skrajny (w Websterze Idealism ogranicza uzasadnioną wiarę do idei; sąsiad dydaktyczny, nie pełny synonim)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (Solipsism: Ethics Egotism; Metaph. Egoism), otwórz źródło
Antonimy realizm o świecie zewnętrznym (kontrast dydaktyczny wobec tezy zamykającej pewność w ego; nie jeden słownikowy antonim), altruizm (w Websterze przy Egoism: opposed to altruism; dotyczy rejestru etycznego, nie epistemologicznego), otwartość na perspektywy innych (kontrast potoczny wobec egotyzmu / solipsyzmu w Arctcie; zakres redakcyjny)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (Idealism denies material bodies; opposite pole: belief in external world), otwórz źródło

Etymologia

Polski solipsyzm wyrasta z łacińskiego złożenia solus („sam, jedynie”) + ipse („sam, właśnie on”), poprzez angielskie solipsism z końcówką -yzm. Webster 1913 otwiera Solipsism etymologią L. solus alone + ipse self i rejestruje sens etyczny (Egotism) oraz metafizyczny (Egoism). Sole wyprowadza z L. solus; Solus / Sola oznacza „alone”. Skeat 1910 przy SOLE (3) zapisuje ME. sool, OF. sol, F. seul, L. solus alone i wśród derywatów od solus wymienia desolate, soliloquy, solitary, solitude, solo. Arct 1921 przy Egotyzmie odsyła do Solipsyzmu. Definicje redakcyjne powstają osobno, bez parafrazy tych świadectw.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: solipsism

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza solipsyzm w filozofii, a co w mowie potocznej?

W filozofii: stanowisko zamykające niepodważalną pewność w własnym ja i treściach świadomych, przy niedowodliwości świata zewnętrznego oraz innych umysłów na tym samym poziomie. W dydaktyce bywa skrajnym biegunem subiektywizmu. Potocznie i etycznie bywa etykietą na skupienie na własnym ja (blisko egotyzmu) albo na odmowę uznania perspektywy innych. Znaczenie zmienia się wraz z rejestrem.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo solipsyzm?

Podstawa jest łacińska: solus („sam”) + ipse („sam / właśnie on”), dalej angielskie solipsism, w polszczyźnie z przyrostkiem -yzm. Webster 1913 rejestruje Solipsism, Sole i Solus. Skeat 1910 wyprowadza angielskie sole (sam, jedynie) z łacińskiego solus. Arct 1921 przy Egotyzmie odsyła do Solipsyzmu. Polski lemat wszedł nowożytnie.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak wygląda odmiana rzeczownika solipsyzm?

Liczba pojedyncza: solipsyzm, solipsyzmu, solipsyzmowi, solipsyzm, solipsyzmem, solipsyzmie (także solipsyźmie), solipsyzmie (także solipsyźmie). Liczba mnoga: solipsyzmy, solipsyzmów, solipsyzmom, solipsyzmy, solipsyzmami, solipsyzmach, solipsyzmy. Fleksję bierze serwis ze SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym solipsyzm różni się od egoizmu, egotyzmu i idealizmu?

W Websterze Solipsism w metafizyce równa się Egoismowi filozoficznemu (wiedza w ego), a w etyce Egotismowi; Egoism moralny to nadmierna miłość własna wobec altruizmu. Idealism ogranicza uzasadnioną wiarę do idei, lecz nie musi zamykać się w jednym ego. Arct łączy Egotyzm z Solipsyzmem krzyżowo. Potocznie cztery etykiety myli się z „tylko ja się liczę”.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (Solipsism, Egoism, Idealism); M. Arct 1921 (Egotyzm / Solipsyzm), otwórz źródło