Przejdź do treści
Słownik.

idealizm

rzeczownik, męski [idɛˈalizm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Idealizm to postawa, w której człowiek kieruje się ideałami i wzniosłymi celami, czasem kosztem liczenia się z rzeczywistością; także kierunek filozoficzny uznający pierwszeństwo myśli przed materią.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. Skłonność do kierowania się w życiu ideałami, szlachetnymi zasadami i wiarą w lepszy świat, często połączona z niedocenianiem przeszkód, jakie stawia rzeczywistość.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. filoz. Kierunek filozoficzny, według którego to, co duchowe, myślowe lub poznawcze, jest pierwotne wobec świata materialnego albo go współtworzy.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. szt. W sztuce i estetyce: dążenie do przedstawiania rzeczy w postaci doskonalszej i piękniejszej, niż wyglądają w naturze.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W mowie potocznej idealizm ma dwa oblicza. Z jednej strony to pochwała: idealista wierzy w dobro, nie godzi się na bylejakość i bywa motorem zmian, bo widzi, jak mogłoby być lepiej. Z drugiej strony słowo bywa używane z przekąsem, gdy ktoś planuje bez liczenia kosztów albo spodziewa się, że inni będą tak samo szlachetni jak on. Często pojawia się w zestawieniu z wiekiem, na przykład młodzieńczy idealizm, i z rozczarowaniem, gdy mówimy, że czyjś idealizm prysł po zetknięciu z praktyką.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Idealizm stoi w opozycji do pragmatyzmu, realizmu i cynizmu. Pragmatyk pyta, co zadziała, realista, co jest możliwe, a cynik zakłada, że za szlachetnymi hasłami kryje się interes. Bliskoznaczne są marzycielstwo, ideowość i romantyzm w potocznym znaczeniu, choć marzycielstwo podkreśla oderwanie od rzeczywistości, a ideowość wierność przekonaniom. Idealizmu nie należy mylić z idealizowaniem, czyli przedstawianiem kogoś lub czegoś w lepszym świetle, niż na to zasługuje: idealista może trzeźwo oceniać ludzi, a idealizować można nawet bez żadnych ideałów.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

W filozofii idealizm to szeroka rodzina stanowisk, a nie jedna doktryna. Hasło Idealism w jedenastym wydaniu Encyclopaedii Britannica (1911) wywodzi ten nurt od nauki Platona o ideach, a w filozofii nowożytnej omawia przede wszystkim George'a Berkeleya, Immanuela Kanta, któremu przypisuje położenie podwalin idealizmu nowożytnego, oraz Georga Wilhelma Friedricha Hegla, który według tego opracowania dopełnił filozofię kantowską. Przeciwieństwem idealizmu filozoficznego jest materializm. Rodzinę wyrazów tworzą idealista i idealistka, przymiotnik idealistyczny, przysłówek idealistycznie oraz rzeczownik idealistyczność. Typowe połączenia to młodzieńczy idealizm, naiwny idealizm, idealizm niemiecki i idealizm obiektywny.

źródło Redakcja serwisu; nazwiska i ich rola: Encyclopaedia Britannica, 11th ed., 1911, vol. 14, hasło Idealism (J. H. Muirhead) (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik idealizm
dopełniacz idealizmu
celownik idealizmowi
biernik idealizm
narzędnik idealizmem
miejscownik idealizmie / idealiźmie
wołacz idealizmie / idealiźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik idealizmy
dopełniacz idealizmów
celownik idealizmom
biernik idealizmy
narzędnik idealizmami
miejscownik idealizmach
wołacz idealizmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy marzycielstwo, ideowość, romantyzm
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Antonimy pragmatyzm, realizm, materializm
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Słowo wywodzi się od greckiego ἰδέα (idea), czyli wygląd, postać rzeczy. Skeat (1910) wyprowadza ideę przez łacińskie idea z greckiego ἰδέα i wiąże ją z czasownikiem ἰδεῖν, czyli widzieć; przymiotnik ideal objaśnia przez średniofrancuskie ideal z łacińskiego idealis, a idealism wymienia wśród wyrazów pochodnych, zaznaczając, że większość z nich jest dość nowa. Webster (1913) przy idealism odsyła do francuskiego idéalisme. U Arcta (1921) idealizm to dążenie do najwyższej doskonałości, kierowanie się ideałami przy lekceważeniu warunków rzeczywistych, a także teoria filozoficzna przeciwstawiana realizmowi.
źródło W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 4th ed., Oxford 1910, otwórz źródło
także Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

Pytania i odpowiedzi

Co znaczy słowo idealizm?

To kierowanie się ideałami i wiarą, że świat może być lepszy, nawet gdy rzeczywistość temu nie sprzyja. W filozofii tak nazywa się stanowiska, które stawiają myśl i świadomość przed materią.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym się różni idealizm od idealizowania?

Idealizm to postawa życiowa albo kierunek filozoficzny. Idealizowanie to przedstawianie kogoś lub czegoś jako lepszego, niż jest naprawdę, na przykład idealizowanie przeszłości, dawnych czasów albo partnera.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Jak odmienia się idealizm?

Odmienia się regularnie, podobnie jak altruizm czy egoizm: dopełniacz idealizmu, narzędnik idealizmem, a w miejscowniku poprawne są dwie postaci, idealizmie i idealiźmie. Liczba mnoga, na przykład idealizmy, pojawia się rzadko, głównie przy omawianiu różnych odmian filozoficznych.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)