Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

naturalizm

rzeczownik, męski [naturaˈlizm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Naturalizm oznacza doktrynę albo postawę, która tłumaczy świat, człowieka i normy w ramach samej przyrody oraz jej praw, bez odwoływania się do nadprzyrodzonej ingerencji.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. Doktryna albo postawa filozoficzna, wedle której istniejące zjawiska biorą swoje wyjaśnienie z natury i z działających w niej praw, a nie z nadprzyrodzonej sprawczości (klasyczne przeciwieństwo stanowisk, które zakładają interwencję poza porządkiem przyrody).
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. filoz. W typologii filozoficznej: odmiana materialistyczna (tylko materia i prawa mechaniczne), monistyczna albo panteizująca (jedna substancja bez przyczyny transcendentnej) oraz odmiana uznająca Pierwszą Przyczynę, lecz wykluczająca cuda, objawienie i trwały porządek nadprzyrodzony dla człowieka.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. lit. W literaturze i sztukach: program wiernego, często „eksperymentalnego” oddania rzeczywistości bez upiększania i idealizacji (szkoła kojarzona m.in. z Zolą i Maupassantem w rejestrze dziewiętnastowiecznym).
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  4. prawn. / etycz. W prawie i etyce społecznej: stanowisko, które wyprowadza normy albo ich uzasadnienie z natury człowieka lub z porządku przyrody (prawo naturalne / natural law), w odróżnieniu od samego pozytywizmu prawnego opartego wyłącznie na stanowionym prawie.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  5. pot. W mowie potocznej: skrót na „to, co naturalne, bez cudów i bez idealizacji”, często bez oddzielenia filozofii, literatury i prawa.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W mowie potocznej naturalizm bywa skrótem na „same prawa przyrody, zero cudów” albo na „literaturę bez upiększeń”. W tekście fachowym warto oddzielić: tezę o zamknięciu wyjaśnień w naturze, odmiany materialistyczną i monistyczną, stanowisko deistyczne bez ingerencji, program literacki oraz wątek prawa naturalnego. Inaczej hasło miesza się z ateizmem, materializmem, realizmem literackim, pozytywizmem i zwykłą niechęcią do spekulacji.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Arct (wyd. 9, 1921) rejestruje Naturalizm jako pogląd przypisujący rację wszelkiego bytu samej tylko naturze bez nadprzyrodzonego objawienia oraz, w sztukach i literaturze, dążenie do wiernego oddania rzeczywistości bez upiększania, idealizowania, niedomówień, osłonek i tendencji. Obok stoją Naturalista („badacz natury, przyrodnik”), Naturalistyczny („z naturalizmem zgodny”), Naturalizacja, Naturalny oraz Natura. Osobno Weryzm odsyła do naturalizmu i realizmu w sztuce i literaturze. Zapis z lat 20. jest świadectwem słownika, nie gotową definicją serwisu. Z Arcta biorę wyłącznie fakt leksykalny.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 przy Naturalism podaje Cf. F. naturalisme oraz sensy: stan natury; (Metaph.) odmowę nadprzyrodzonej sprawczości w cudach i objawieniach, a także system odnoszący zjawiska do ślepej siły według ustalonych praw, bez jednej inteligentnej woli; osobno sens literacki (Zola, Maupassant). Naturalist obejmuje przyrodnika i wyznawcę doktryny. Skeat 1910 przy NATURE wyprowadza nature z F. nature i L. natura (natus od nasci) i wśród derywatów notuje naturalism. Polska forma domyka tę drogę przyrostkiem -yzm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

Catholic Encyclopedia (hasło Naturalism, C. A. Dubray) opisuje naturalizm nie jako jeden zamknięty system, lecz jako punkt widzenia wspólny wielu doktrynom: natura jest pierwotnym źródłem tego, co istnieje, a zdarzenia znajdują wyjaśnienie w samej naturze. Wyróżnia trzy formy: materialistyczną (materia jako jedyna rzeczywistość, prawa mechaniczne), monistyczną / panteizującą (jedna substancja bez przyczyny transcendentnej) oraz odmianę z Pierwszą Przyczyną osobową, lecz bez ingerencji w bieg praw (blisko deizmu i racjonalizmu). Podkreśla odrzucenie cudów, objawienia i trwałego porządku nadprzyrodzonego oraz konsekwencje estetyczne, polityczne i etyczne. To zarys historyczny CE, nie definicja redakcyjna serwisu.

źródło Redakcja serwisu; fakty: C. A. Dubray, Naturalism, The Catholic Encyclopedia, t. 10, Robert Appleton Company, Nowy Jork 1911 (Wikisource: Catholic Encyclopedia 1913), otwórz źródło

Częste zestawienia: naturalizm filozoficzny, naturalizm literacki, naturalizm metodologiczny, krytyka naturalizmu, obrona naturalizmu. W rodzinie leksykalnej SGJP potwierdza naturalistę, naturalistkę, naturalistyczny i naturalny. Kontrastowymi sąsiadami w dydaktyce pozostają nadprzyrodzoność, idealizm w sztuce oraz (w innym rejestrze) pozytywizm prawny wobec wątku prawa naturalnego.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik naturalizm
dopełniacz naturalizmu
celownik naturalizmowi
biernik naturalizm
narzędnik naturalizmem
miejscownik naturalizmie / naturaliźmie
wołacz naturalizmie / naturaliźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik naturalizmy
dopełniacz naturalizmów
celownik naturalizmom
biernik naturalizmy
narzędnik naturalizmami
miejscownik naturalizmach
wołacz naturalizmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy realizm (w rejestrze Websterowym literackim: teoria, że sztuka ma się stosować do natury; nie pełny synonim odmiany filozoficznej), weryzm (w Arctcie: naturalizm / realizm w sztuce i literaturze; zakres historyczny), deizm ograniczony do nieingerencji (w CE: trzecia forma bliska deizmowi i racjonalizmowi; nie pełny synonim)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (Naturalism: art or literature should conform to nature; realism), otwórz źródło
Antonimy nadprzyrodzoność / supernaturalizm (w Websterze: naturalizm odmawia nadprzyrodzonej sprawczości), idealizacja w sztuce (w Arctcie literackim: naturalizm bez upiększania i idealizowania), supernaturalizm chrześcijański (w CE: naturalizm przeczy doktrynom opartym na porządku nadprzyrodzonym)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (Naturalism Metaph.: deny a supernatural agency), otwórz źródło

Etymologia

Polski naturalizm wyrasta z łacińskiego naturalis (od natura; natura od natus, imiesłów czasownika nasci „rodzić się”), poprzez francuskie naturalisme i angielskie naturalism z końcówką -yzm. Webster 1913 otwiera Natural etymologią OE. naturel, F. naturel, L. naturalis (See Nature) i przy haśle Naturalism notuje Cf. F. naturalisme oraz sensy stanu natury, metafizyczny (odmowa nadprzyrodzonej sprawczości; prawa działające koniecznie) i literacki (Zola, Maupassant). Nature wyprowadza z F. nature i L. natura. Skeat 1910 pod NATURE zapisuje ME. nature, F. nature, L. natura i w liście derywatów umieszcza natur-al-ism (oraz naturalist, naturalize, unnatural, supernatural). Arct 1921 notuje Naturalizm, Naturalistę, Naturalistyczny, Naturalny i Naturę; Weryzm łączy z naturalizmem w sztuce. Catholic Encyclopedia (C. A. Dubray) opisuje trzy formy naturalizmu. Definicje redakcyjne powstają osobno, bez parafrazy tych świadectw.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło
także C. A. Dubray, Naturalism, The Catholic Encyclopedia, t. 10, Robert Appleton Company, Nowy Jork 1911 (Wikisource: Catholic Encyclopedia 1913), otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: naturalism

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza naturalizm w filozofii, a co w literaturze i w prawie?

W filozofii: stanowisko, że wyjaśnienia zamykają się w naturze i jej prawach, bez nadprzyrodzonej ingerencji. W typologii: odmiany materialistyczna, monistyczna i deistyczna bez cudów. W literaturze: program wiernego oddania rzeczywistości (m.in. Zola). W prawie i etyce: wątek prawa naturalnego wobec samego prawa stanowionego. Potocznie bywa skrótem na „to, co naturalne”. Znaczenie zmienia się wraz z rejestrem.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo naturalizm?

Podstawa jest łacińska (natura od natus / nasci; naturalis), dalej francuskie naturalisme oraz angielskie naturalism, w polszczyźnie z przyrostkiem -yzm. Webster 1913 rejestruje Natural, Nature, Naturalism i Naturalist. Skeat 1910 wymienia natur-al-ism wśród derywatów od NATURE. Arct 1921 ma Naturalizm i Naturalistę. CE (Dubray) opisuje trzy formy. Polski lemat wszedł nowożytnie.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921; C. A. Dubray, Catholic Encyclopedia, otwórz źródło

Jak wygląda odmiana rzeczownika naturalizm?

Liczba pojedyncza: naturalizm, naturalizmu, naturalizmowi, naturalizm, naturalizmem, naturalizmie (także naturaliźmie), naturalizmie (także naturaliźmie). Liczba mnoga: naturalizmy, naturalizmów, naturalizmom, naturalizmy, naturalizmami, naturalizmach, naturalizmy. Fleksję bierze serwis ze SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym naturalizm różni się od materializmu, deizmu i realizmu literackiego?

Materializm jest jedną z form naturalizmu (tylko materia i prawa mechaniczne), lecz naturalizm obejmuje też monizm i odmianę z Bogiem bez ingerencji. Deizm w CE jest bliski trzeciej formie: Pierwsza Przyczyna bez cudów. Realizm literacki w Websterze pokrywa się z programem „sztuka według natury”, lecz nie wyczerpuje metafizyki. Potocznie cztery etykiety myli się z „samymi faktami przyrody”.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; C. A. Dubray, Naturalism, The Catholic Encyclopedia, t. 10, otwórz źródło