Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

deizm

rzeczownik, męski [ˈdɛizm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Deizm to stanowisko filozoficzne, które uznaje istnienie Boga na podstawie rozumu i zwykle odrzuca objawienie oraz cudowną interwencję w historii świata.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. Stanowisko filozoficzne albo światopoglądowe, które przyjmuje istnienie Boga (zwykle jednego Stwórcy), a poznanie religijne opiera przede wszystkim na rozumie i religii naturalnej, z ograniczeniem albo odrzuceniem objawienia.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. filoz. W dyskusji akademickiej: model Stwórcy jako pierwszej przyczyny świata, bez cudów, bez szczególnej interwencji w historii i bez wiązania się z jedną tradycją objawioną; zakres zależy od autora i epoki.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. pot. W debacie publicznej: skrót na wiarę bez kościelnego dogmata albo na wolnomyślną krytykę objawienia, czasem używany bez precyzji filozoficznej.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

Potocznie deizm bywa synonimem „wiary bez kościoła”, sceptycyzmu wobec cudów albo prostego przeciwieństwa dogmatyzmu. W prozie akademickiej lepiej rozdzielić trzy warstwy: metafizyczne uznanie Boga, program religii naturalnej opartej na rozumie oraz krytykę objawienia i interwencji w historii. Retoryka polityczna bywa tu rozmyta, bo etykieta służy zarówno jako znak niezależności intelektualnej, jak i jako zarzut niewiary. Warto zaznaczyć, czy chodzi o doktrynę, o osobistą postawę, czy o strategię argumentacyjną. Bez tej ramy deizm miesza się z teizmem, ateizmem i zwykłą krytyką instytucji religijnych.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Słownik Arcta (wyd. 9, 1921) rejestruje Deizm oraz Deistę. Hasło Deizm opisuje wiarę w jednego Boga opartą na podstawie rozumu i odrzucającą objawienie, a także nazywa to wolnomyślną filozofią religii; Deista to wolnomyśliciel w rzeczach religii. Traktujemy to wyłącznie jako świadectwo leksykalne z początku lat 20. Definicję serwisu formułuję osobno: deizm jako uznanie Boga przy priorytecie rozumu i ograniczeniu objawienia, z osobnym polem na warianty historyczne.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 przy Deism podaje etymologię od łacińskiego deus (por. fr. déisme, odsyłacz Deity) i opisuje doktrynę: uznanie jednego Boga przy zaprzeczeniu objawienia; nota łączy to z religią naturalną poznawaną rozumem. Deist to ktoś wierzący w Boga, lecz odrzucający religię objawioną (freethinker); deistic i deistical odnoszą się do deizmu. Skeat 1910 nie otwiera osobnego DEISM; pod DEITY prowadzi rodzinę od L. deus (dei-st, -ism), a w THEISM dopisuje Not related to L. deus. Polski deizm idzie ścieżką łacińską, inaczej niż teizm od θεός.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

Typowe połączenia to deizm oświeceniowy, deizm filozoficzny, krytyka deizmu, tradycja deizmu, spór o deizm. W rodzinie leksykalnej notujemy przymiotnik deistyczny oraz rzeczowniki deista i deistka (pełny zestaw SGJP do potwierdzenia przy recenzji); w sąsiedztwie stoi teizm. W dydaktyce deizm zestawia się z teizmem, ateizmem, agnostycyzmem i monoteizmem, a granice nazw bywają płynne.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik deizm
dopełniacz deizmu
celownik deizmowi
biernik deizm
narzędnik deizmem
miejscownik deizmie / deiźmie
wołacz deizmie / deiźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik deizmy
dopełniacz deizmów
celownik deizmom
biernik deizmy
narzędnik deizmami
miejscownik deizmach
wołacz deizmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy religia naturalna (w węższym rejestrze), uznanie Boga bez objawienia, wolnomyślna filozofia religii (historycznie)
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Antonimy teizm objawieniowy, afirmacja tradycji objawionej, ateizm
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Lemat polski deizm należy do nowożytnej rodziny opartej na łacińskim deus („bóg”) i sufiksie -izm, poprzez deism / déisme. Webster 1913 otwiera Deism etymologią od L. deus (porównanie z francuskim déisme oraz odsyłaczem Deity) i opisuje doktrynę uznającą jednego Boga przy zaprzeczeniu objawienia; Deist to osoba wierząca w Boga, lecz odrzucająca religię objawioną. Skeat 1910 nie ma osobnego hasła DEISM: pod DEITY wyprowadza rodzinę od L. deus i w derywatach wymienia dei-st oraz -ism; osobno przy THEISM podkreśla brak pokrewieństwa z L. deus (ścieżka grecka θεός). Arct 1921 przy Deizmie zapisuje wiarę w jednego Boga opartą na rozumie i odrzucającą objawienie (wolnomyślna filozofia religii) oraz Deistę jako wolnomyśliciela w rzeczach religii. Brzmienie definicji serwisu powstaje niezależnie od tych trzech źródeł.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: deism

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza deizm w filozofii i w debacie publicznej?

W filozofii oznacza uznanie istnienia Boga przy priorytecie rozumu i religii naturalnej, zwykle z ograniczeniem albo odrzuceniem objawienia. W węższym rejestrze obejmuje model Stwórcy bez cudów i bez szczególnej interwencji w historii. Publicznie bywa skrótem na wiarę bez dogmata kościelnego albo na wolnomyślną krytykę objawienia. Zakres zależy od tego, czy tekst jest akademicki, potoczny, czy retoryczny.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd wzięło się słowo deizm i czym różni się etymologicznie od teizmu?

Źródłem jest łacińskie deus („bóg”) z sufiksem -ism. Webster 1913 przy Deism podaje L. deus i fr. déisme. U Skeata 1910 nie ma osobnego DEISM: rodzina stoi pod DEITY (L. deus; dei-st, -ism), a THEISM dostaje uwagę Not related to L. deus, bo idzie od θεός. Arct 1921 notuje Deizm i Deistę. Polski lemat wszedł nowożytnie z końcówką -izm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak odmienia się rzeczownik deizm?

Liczba pojedyncza: deizm, deizmu, deizmowi, deizm, deizmem, deizmie (także deiźmie), deizmie (także deiźmie). Liczba mnoga: deizmy, deizmów, deizmom, deizmy, deizmami, deizmach, deizmy. Formy pochodzą z SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym deizm różni się od teizmu?

Nie zawsze pokrywają się w pełni. Deizm zwykle uznaje Stwórcę, ale ogranicza albo odrzuca objawienie i interwencję w historii; Arct 1921 i Webster 1913 właśnie tak akcentują rozum i zaprzeczenie objawienia. Teizm w definicji serwisu oznacza uznanie istnienia Boga; stosunek do objawienia trzeba doprecyzować w kontekście. Potocznie obie etykiety bywają mylone.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921; Webster 1913, otwórz źródło