Przejdź do treści
Słownik.

ateizm

rzeczownik, męski [aˈtɛizm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Ateizm to stanowisko, według którego nie uznaje się istnienia Boga ani bogów, albo odmawia się wiary w jakiekolwiek bóstwo jako faktu.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. Stanowisko filozoficzne, religioznawcze albo światopoglądowe polegające na braku wiary w istnienie Boga lub bogów, albo na ich zdecydowanym zaprzeczeniu.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. pot. W dyskusji publicznej: etykieta na osobę lub ruch, który odchodzi od religii instytucjonalnej, bywa też używana polemicznie wobec sceptyków, agnostyków albo krytyków kościoła, nawet gdy sami nie nazywają się ateistami.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. przen. Przenośnie: całkowite odrzucenie jakiegoś absolutu, autorytetu albo dogmatu poza sferą religii, na przykład „ateizm wobec rynku” jako metafora nieufności wobec danej idei.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W potocznej ocenie ateizm bywa skrótem na „brak religii”, „wrogość wobec Kościoła” albo „nihilizm moralny”. W tekście akademickim warto rozróżnić rejestr: filozoficzne zaprzeczenie lub brak wiary w bóstwo, historyczną etykietę polemiczną oraz przenośne odrzucenie absolutu poza religią. Osobny rejestr tworzy retoryka polityczna, która używa tego słowa jako piętna. Należy jasno powiedzieć, czy mowa o doktrynie, o postawie osobistej, czy o oskarżeniu. Bez tej ramki nazwa łatwo zlewa się z agnostycyzmem, sekularyzmem albo z krytyką instytucji.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

W wydaniu Arcta z 1921 roku Ateizm (ozn. g.) stoi przy haśle jako niewiara w Boga; lokalny OCR drugiej frazy jest uszkodzony, więc nie cytuję jej dosłownie. Obok notowany jest Ateista (Ateusz): nie wierzący w Boga, bezbożnik. Osobno Arct ma Teizm jako wiarę w Boga jako najwyższą przyczynę wszechrzeczy, Stwórcę i Rządcę świata, z zastrzeżeniem odrzucenia objawienia, oraz Teistę jako wyznającego zasady teizmu. To świadectwo leksykalne z początku lat 20.; definicję filozoficzną serwisu piszę niezależnie od brzmienia Arcta.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 otwiera Atheism jako zaprzeczenie lub brak wiary w istnienie Boga albo najwyższej inteligentnej Istoty, a także jako godlessness; Atheist to osoba przecząca istnieniu Boga. Theism stawia jako uznanie istnienia Boga, w opozycji do atheism, pantheism i polytheism. Skeat przy ATHEISM wyprowadza słowo z greckiego ἄθεος (przeczenie a- oraz θεός „bóg”) i odsyła do THEISM, gdzie notuje coinage z θεός plus -ism oraz brak pokrewieństwa z łacińskim deus. Polski ateizm opieramy na tej greckiej linii; angielskie atheism w Websterze 1913 jest już pełnym hasłem doktryny.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

Częste połączenia to ateizm naukowy, ateizm praktyczny, krytyka ateizmu, tradycja ateizmu, spór o ateizm. Przymiotnik ateistyczny oraz rzeczowniki osobowe ateista i ateistka rejestruje SGJP, podobnie teizm w sąsiedniej rodzinie. W dydaktyce i publicystyce ateizm zestawia się z teizmem, agnostycyzmem, deizmem i sekularyzmem; zakres nazw zależy od kontekstu i bywa płynny.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik ateizm
dopełniacz ateizmu
celownik ateizmowi
biernik ateizm
narzędnik ateizmem
miejscownik ateizmie / ateiźmie
wołacz ateizmie / ateiźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik ateizmy
dopełniacz ateizmów
celownik ateizmom
biernik ateizmy
narzędnik ateizmami
miejscownik ateizmach
wołacz ateizmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy niewiara w Boga, bezbożność (w starszym rejestrze), odrzucenie teizmu
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Antonimy teizm, wiara w Boga, teizm osobowy
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Polski ateizm buduje się na nowożytnej linii grecko-europejskiej: greckie ἄθεος (przeczenie a- oraz θεός „bóg”) dało podstawę pod atheism / athéisme, a stamtąd pod polski lemat z sufiksem -izm. Skeat przy ATHEISM podaje disbelief in the existence of God, wyprowadza formę z ἄθεος (wprowadzonego do łaciny przez Cycerona jako atheos), wymienia Baconowskie Of Atheism oraz Miltonowskie atheist i atheous, a derywaty obejmuje jako atheous, athe-ism, athe-ist. Przy THEISM zapisuje coinage z θεός plus -ism (Gk. -ισμός) i zaznacza, że linia nie jest spokrewniona z łacińskim deus; derywaty obejmują theist oraz atheist. Webster 1913 ma pełne hasła Atheism (disbelief or denial of the existence of a God, or supreme intelligent Being; Godlessness), Atheist i Theism (belief or acknowledgment of the existence of a God, opposed to atheism, pantheism, or polytheism). Arct 1921 notuje Ateizm jako niewiarę w Boga (druga fraza w lokalnym OCR uszkodzona) oraz Ateistę / Ateusza; osobno Teizm i Teistę. Definicję serwisu piszę niezależnie od brzmienia tych słowników.
źródło W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza ateizm w filozofii i w debacie publicznej?

Oznacza stanowisko braku wiary w Boga lub bogów, albo ich zdecydowane zaprzeczenie. W debacie publicznej bywa też etykietą polemiczną na sceptyków, krytyków kościoła albo osoby świeckie. Przenośnie bywa metaforą odrzucenia absolutu poza religią. Zakres zależy od rejestru: akademickiego, potocznego albo retorycznego.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd wzięło się słowo ateizm?

Rdzeń sięga greki: ἄθεος (a- + θεός „bóg”). Skeat przy ATHEISM i THEISM prowadzi tę linię i zaznacza, że nie łączy się z łacińskim deus. Webster 1913 otwiera osobne hasła Atheism, Atheist i Theism. W polskim słowniku Arcta z 1921 roku stoją Ateizm (niewiara w Boga) oraz Ateista. Polski lemat powstał w nowożytnej europejskiej wymianie leksykalnej z sufiksem -izm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; Webster 1913; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak odmienia się rzeczownik ateizm?

Liczba pojedyncza: ateizm, ateizmu, ateizmowi, ateizm, ateizmem, ateizmie (także ateiźmie), ateizmie (także ateiźmie). Liczba mnoga: ateizmy, ateizmów, ateizmom, ateizmy, ateizmami, ateizmach, ateizmy. Formy pochodzą z SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czy ateizm to to samo co agnostycyzm?

Nie zawsze. Agnostycyzm zwykle zawiesza sąd o istnieniu Boga albo twierdzi, że pewna wiedza w tej sprawie jest niedostępna. Ateizm w węższym sensie neguje istnienie bóstwa albo oznacza brak wiary w nie. Oba stanowiska bywają łączone w debacie publicznej, ale zakres nazw nie pokrywa się w każdym tekście.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)