Przejdź do treści
Słownik.

monoteizm

rzeczownik, męski [monoˈtɛizm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Monoteizm to wiara albo doktryna, według której istnieje tylko jeden Bóg, w odróżnieniu od politeizmu i od stanowisk odrzucających istnienie Boga.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. Wiara albo doktryna religijna i filozoficzna, według której istnieje wyłącznie jeden Bóg (jeden byt boski), a nie wielu bogów.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. filoz. W rejestrze porównawczym religii: typologia, która klasyfikuje tradycje uznające jednego Boga wobec politeizmu (wielu bogów), henoteizmu (kult jednego bóstwa przy uznaniu innych) oraz ateizmu.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. pot. W debacie publicznej: etykieta na postawę albo wspólnotę, która podkreśla wyłączność jednego Boga, czasem używana bez precyzji teologicznej wobec teizmu, deizmu albo praktyki kościelnej.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

Potocznie monoteizm bywa synonimem „wiary w jednego Boga”, przynależności do tradycji Abrahamowych albo prostego przeciwieństwa politeizmu. W prozie akademickiej lepiej rozdzielić trzy warstwy: metafizyczne uznanie jednego Boga, typologię porównawczą (wobec politeizmu, henoteizmu, panteizmu i ateizmu) oraz etykietę tożsamościową w sporze kulturowym. Retoryka religijna bywa rozmyta, bo nazwa służy zarówno jako znak ortodoksji, jak i jako zarzut wyłączności. Warto zaznaczyć, czy chodzi o doktrynę, o osobistą postawę, czy o strategię argumentacyjną. Bez tej ramy monoteizm miesza się z teizmem, deizmem i zwykłą praktyką religijną.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Słownik Arcta (wyd. 9, 1921) rejestruje Monoteizm oraz Monoteistę. Hasło Monoteizm opisuje wiarę w jednego Boga i jako przeciwieństwa wymienia Politeizm, Panteizm oraz Ateizm; Monoteista to wierzący w jednego Boga. Przy Henoteizmie Arct odsyła do Monoteizmu. Traktujemy to wyłącznie jako świadectwo leksykalne z początku lat 20. Definicję serwisu formułuję osobno: monoteizm jako wiara albo doktryna o istnieniu wyłącznie jednego Boga.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 przy Monotheism podaje etymologię Mono- + greckie słowo oznaczające boga (por. fr. monothéisme) oraz definicję: doktryna albo wiara, że istnieje tylko jeden Bóg. Monotheist to osoba wierząca, że jest tylko jeden Bóg; Monotheistic dotyczy monoteizmu. Przy Polytheism Webster zapisuje doktrynę albo wiarę w wielość bogów. Skeat 1910 nie ma osobnego hasła MONOTHEISM; ma jednak MONO- (μόνος, „sam / jedyny”), THEISM (θεός + -ism; Not related to L. deus) oraz POLYTHEISM (πολύς + θεός + -ism). Polski monoteizm idzie tą grecką ścieżką z przedrostkiem mono- („jeden / sam”) i sufiksem -yzm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

Typowe połączenia to monoteizm religijny, monoteizm filozoficzny, krytyka monoteizmu, tradycja monoteizmu, spór o monoteizm. W rodzinie leksykalnej notujemy przymiotnik monoteistyczny oraz rzeczownik monoteista (pełny zestaw SGJP); monoteistka i monoteistycznie nie zostały potwierdzone w Morfeusz 2 (ign). W sąsiedztwie stoi politeizm. W dydaktyce monoteizm zestawia się z politeizmem, teizmem, deizmem, panteizmem i ateizmem, a granice nazw bywają płynne.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik monoteizm
dopełniacz monoteizmu
celownik monoteizmowi
biernik monoteizm
narzędnik monoteizmem
miejscownik monoteizmie / monoteiźmie
wołacz monoteizmie / monoteiźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik monoteizmy
dopełniacz monoteizmów
celownik monoteizmom
biernik monoteizmy
narzędnik monoteizmami
miejscownik monoteizmach
wołacz monoteizmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy wiara w jednego Boga (w rejestrze Webster: belief that there is but one God), doktryna jednego Boga, jednobóstwo (w węższym rejestrze potocznym)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
Antonimy politeizm (w typologii Arcta i Webstera: przeciwieństwo / plurality of gods), panteizm (w typologii Arcta: przeciwieństwo), ateizm (w typologii Arcta: przeciwieństwo)
źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921; Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło

Etymologia

Lemat polski monoteizm należy do nowożytnej rodziny opartej na greckim μόνος („sam / jedyny”) oraz θεός („bóg”), poprzez angielskie monotheism / francuskie monothéisme z sufiksem -yzm. Webster 1913 otwiera Monotheism etymologią Mono- + greckie słowo oznaczające boga (por. F. monothéisme): the doctrine or belief that there is but one God. Monotheist to one who believes that there is but one God; Monotheistic dotyczy monoteizmu. Skeat 1910 nie rejestruje osobnego hasła MONOTHEISM; pod MONO- prowadzi μόνος („single / sole”), pod THEISM łączy θεός z -ism i zaznacza Not related to L. deus, a pod POLYTHEISM zapisuje coinage od πολύς i θεός z sufiksem -ism. Arct 1921 przy Monoteizmie zapisuje wiarę w jednego Boga oraz przeciwieństwa Politeizm, Panteizm i Ateizm; Monoteista to wierzący w jednego Boga. Brzmienie definicji serwisu powstaje niezależnie od tych trzech źródeł.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza monoteizm w filozofii i w debacie publicznej?

W filozofii i religioznawstwie oznacza wiarę albo doktrynę, że istnieje wyłącznie jeden Bóg. W typologii porównawczej stoi wobec politeizmu, henoteizmu, panteizmu i ateizmu. Publicznie bywa skrótem na tradycje Abrahamowe albo na ortodoksję kościelną. Zakres zależy od rejestru: akademickiego, potocznego albo retorycznego.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd wzięło się słowo monoteizm?

Źródłem jest greckie μόνος („sam / jedyny”) oraz θεός („bóg”), z angielskim monotheism i francuskim monothéisme. Webster 1913 opisuje Monotheism jako Mono- + greckie słowo na boga. Skeat 1910 nie ma osobnego hasła MONOTHEISM, ale rejestruje MONO-, THEISM i POLYTHEISM. Arct 1921 notuje Monoteizm i Monoteistę. Polski lemat wszedł nowożytnie z końcówką -yzm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak odmienia się rzeczownik monoteizm?

Liczba pojedyncza: monoteizm, monoteizmu, monoteizmowi, monoteizm, monoteizmem, monoteizmie (także monoteiźmie), monoteizmie (także monoteiźmie). Liczba mnoga: monoteizmy, monoteizmów, monoteizmom, monoteizmy, monoteizmami, monoteizmach, monoteizmy. Formy pochodzą z SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym monoteizm różni się od politeizmu?

Monoteizm uznaje wyłącznie jednego Boga; politeizm uznaje wielu bogów. Arct 1921 wymienia Politeizm jako przeciwieństwo Monoteizmu; Webster 1913 przy Polytheism mówi o plurality of gods, a przy Monotheism o but one God. Potocznie obie etykiety bywają mylone z henoteizmem, panteizmem i teizmem osobowym.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921; Webster 1913, otwórz źródło