Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

absolutyzm

rzeczownik, męski [apsɔˈlutɨzm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Absolutyzm to ustrój, w którym władza monarsza lub centralna nie jest formalnie ograniczona przez konstytucję, stany ani skuteczną kontrolę społeczną; w historii Europy obejmuje też wariant oświecony.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. polit. Ustrój polityczny, w którym władza monarchy lub ośrodka centralnego nie podlega formalnym ograniczeniom konstytucyjnym, a decyzje kluczowe zapadają poza skuteczną kontrolą stanów, parlamentu czy obywateli.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. hist. W historii nowożytnej Europy: okres i model rządów (w tym absolutyzm oświecony), w którym silna władza centralna łączyła nieograniczoną formalnie kompetencję monarszą z reformami administracyjnymi, prawnymi lub gospodarczymi.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. przen. Przenośnie: postawa lub praktyka wykluczająca kompromis i traktująca własną rację jako niepodważalną, także poza kontekstem ustrojowym.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W mowie potocznej absolutyzm bywa ostrym zarzutem wobec twardej, niekontrolowanej władzy. W tekście historycznym lub politologicznym warto wiązać to słowo z konkretnym modelem ustrojowym: władzą monarszą lub centralną bez formalnych ograniczeń konstytucyjnych. Osobno funkcjonuje absolutyzm oświecony, w którym silna egzekutywa łączyła się z programem reform. Bez takiego doprecyzowania nazwa zlewa się z oceną moralną albo z potocznym zarzutem samowoli. Pomaga wskazanie, czy tekst mówi o epoce, o typie reżimu, czy o przenośnej postawie wykluczającej kompromis.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Arct z 1921 roku otwiera hasło Absolutyzm jako rzeczownik męski i łączy je z samowładztwem oraz nieograniczonością władzy monarszej; w sąsiedztwie notuje Absolut (filozoficzny byt bezwzględny), absolutny, absolutnie, Absolutorjum oraz Absolutum dominium jako władzę absolutną. Widać stąd, że na początku lat 20. słowniki polskie znały już polityczny absolutyzm obok rodziny absolut / absolutny. Glosy Arcta biorę wyłącznie jako świadectwo leksykalne; definicję redakcyjną piszę osobno. Lokalny OCR arct.txt częściowo zniekształca zapis (m.in. samowładztwo).

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster z 1913 roku rejestruje Absolute (L. absolutus, imiesłów od absolvere) oraz Absolutism: stan bycia absolute; system lub doktryna absolute; zasady albo praktyka absolute or arbitrary government; despotism. Obok stoją Absolutist i Absolutistic. Skeat pod hasłem ABSOLUTE wyprowadza formę z L. absolutus (pp. absolvere: ab + soluere, to loosen) i wśród pochodnych podaje absolut-ion oraz absolut-ory, bez lematu absolutism. Polski absolutyzm opieramy na rdzeniu absolute / absolutus / absolutny z sufiksem -izm; angielski absolutism jest u Webstera 1913 osobnym hasłem, a u Skeata 1910 w derywatach Absolute nie występuje.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

W tekstach pojawiają się połączenia: absolutyzm oświecony, monarchia absolutna, epoka absolutyzmu, krytyka absolutyzmu, przejście od absolutyzmu do monarchii konstytucyjnej. Przymiotnik brzmi absolutny, a rzeczownik osobowy absolutysta; SGJP te formy rejestruje, podobnie absolutystyczny, absolut i absolutnie. W publicystyce i dydaktyce często wraca porównanie absolutyzmu z konstytucjonalizmem oraz z późniejszymi typami reżimu (autorytaryzm, totalitaryzm). Granice nazw częściowo się zacierają i zależą od kontekstu wypowiedzi.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik absolutyzm
dopełniacz absolutyzmu
celownik absolutyzmowi
biernik absolutyzm
narzędnik absolutyzmem
miejscownik absolutyzmie / absolutyźmie
wołacz absolutyzmie / absolutyźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik absolutyzmy
dopełniacz absolutyzmów
celownik absolutyzmom
biernik absolutyzmy
narzędnik absolutyzmami
miejscownik absolutyzmach
wołacz absolutyzmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy samowładztwo, despotyzm, autokracja
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Antonimy konstytucjonalizm, monarchia ograniczona, pluralizm
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Polski absolutyzm buduje się na łacińskim absolutus (imiesłów od absolvere: ab + soluere, rozluźnić, uwolnić) przez przymiotnik absolute / absolutny oraz sufiks -izm. W Skeacie 1910 hasło ABSOLUTE idzie od L. absolutus (pp. absolvere); ciąg derywatów obejmuje absolut-ion i absolut-ory, natomiast lematu absolutism w tej linii nie ma. Webster 1913 ma Absolute (L. absolutus od absolvere) oraz Absolutism: the state of being absolute; the system or doctrine of the absolute; the principles or practice of absolute or arbitrary government; despotism, a także Absolutist i Absolutistic. Arct 1921 notuje Absolutyzm (samowładztwo, nieograniczoność władzy monarszej) oraz Absolut, absolutny, absolutnie. W przeciwieństwie do późniejszych -izmów politycznych (np. autorytaryzm), lemat absolutyzm / absolutism jest w tych starszych słownikach PD już poświadczony u Arcta i Webstera; u Skeata brak osobnego absolutism wśród derywatów Absolute.
źródło W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: absolutism

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza absolutyzm w historii i politologii?

Oznacza model władzy, w którym kompetencje monarchy albo ośrodka centralnego nie są formalnie ograniczone przez konstytucję ani skuteczną kontrolę społeczną. W historii nowożytnej obejmuje też absolutyzm oświecony: silną egzekutywę z programem reform. Przenośnie bywa zarzutem postawy wykluczającej kompromis.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd wzięło się słowo absolutyzm?

Rdzeń sięga łacińskiego absolutus (od absolvere) przez absolute / absolutny. Skeat przy ABSOLUTE podaje absolut-ion i absolut-ory, bez absolutism. Webster ma Absolute i Absolutism (arbitrary government; despotism). Arct 1921 notuje Absolutyzm jako samowładztwo i nieograniczoność władzy monarszej. Lemat z -izm jest więc u Arcta i Webstera już poświadczony.

źródło Redakcja serwisu; fakty: W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; Webster 1913; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak odmienia się rzeczownik absolutyzm?

Liczba pojedyncza: absolutyzm, absolutyzmu, absolutyzmowi, absolutyzm, absolutyzmem, absolutyzmie (także absolutyźmie), absolutyzmie (także absolutyźmie). Liczba mnoga: absolutyzmy, absolutyzmów, absolutyzmom, absolutyzmy, absolutyzmami, absolutyzmach, absolutyzmy. Formy pochodzą z SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czy absolutyzm to to samo co despotyzm?

Nie zawsze. Despotyzm często podkreśla arbitralność i ucisk. Absolutyzm bywa szerszym terminem ustrojowym: obejmuje też modele z programem reform (absolutyzm oświecony) i opis epoki historycznej. Zakres obu nazw zależy od kontekstu i nie pokrywa się w każdym tekście.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)