Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

agnostycyzm

rzeczownik, męski [aɡnɔsˈtɨt͡sɨzm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Agnostycyzm to stanowisko, według którego nie da się rozstrzygnąć, czy Bóg istnieje, albo według którego człowiek nie ma wiedzy wykraczającej poza zjawiska.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. Stanowisko filozoficzne albo światopoglądowe, które zawiesza sąd o istnieniu Boga (lub bóstw), bo uznaje, że dostępne nam środki poznawcze nie pozwalają ani na dowód, ani na zaprzeczenie.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. filoz. W węższym rejestrze teologicznym: doktryna, że istnienie osobowego Boga, świata niewidzialnego i podobnych przedmiotów nie daje się udowodnić ani obalić w granicach ludzkiego umysłu albo dostępnych danych.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. pot. W debacie publicznej: etykieta na osobę lub postawę, która nie opowiada się ani za wiarą, ani za niewiarą, albo która odmawia pewności w sprawach ostatecznych; zakres bywa rozmyty.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

Potocznie agnostycyzm bywa synonimem wahania religijnego, „niewiedzy w sprawach wiary” albo prostego przeciwieństwa dogmatyzmu. W prozie akademickiej lepiej rozdzielić trzy warstwy: epistemologiczne zawieszenie sądu o Bogu, tezę o granicach umysłu wobec przedmiotów niewidzialnych oraz etykietę osobową na kogoś bez deklaracji za albo przeciw bóstwu. Retoryka polityczna bywa rozmyta, bo nazwa służy jako znak ostrożności albo zarzut niezdecydowania. Warto zaznaczyć, czy chodzi o doktrynę, o postawę osobistą, czy o strategię argumentacyjną. Bez tej ramy agnostycyzm miesza się z ateizmem, sceptycyzmem i krytyką instytucji religijnych.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Słownik Arcta (wyd. 9, 1921) rejestruje Agnostycyzm oraz Agnostyka. Hasło Agnostycyzm opisuje pogląd filozoficzny uznający niemożność uzasadnienia istnienia Boga; Agnostyk to ktoś nieświadomy czegoś, niewiedzący. Traktujemy to wyłącznie jako świadectwo leksykalne z początku lat 20. Definicję serwisu formułuję osobno: agnostycyzm jako zawieszenie sądu o Bogu przy tezie o granicach poznania, z osobnym polem na warianty potoczne.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 przy Agnostic podaje greckie a- prywatywne oraz rdzeń „wiedzący / znać”: przymiotnik oznacza wyznawanie niewiedzy, a rzeczownik: zwolennika tego stanowiska bez orzeczenia o osobowym Bogu, przy wiedzy ograniczonej do zjawisk. Hasło Agnosticism opisuje powstrzymanie się od twierdzenia i od zaprzeczenia; w teologii: tezę, że istnienia osobowego Boga nie da się udowodnić ani obalić. Skeat 1910 łączy AGNOSTIC z przedrostkiem a- i z hasłem GNOSTIC, a pierwsze poświadczenie datuje na 1869 (N.E.D.). Polski agnostycyzm idzie tą grecką ścieżką z sufiksem -yzm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

Typowe połączenia to agnostycyzm filozoficzny, agnostycyzm religijny, krytyka agnostycyzmu, tradycja agnostycyzmu, spór o agnostycyzm. W rodzinie leksykalnej notujemy przymiotnik agnostyczny oraz rzeczowniki agnostyk i agnostyczka (pełny zestaw SGJP); w sąsiedztwie stoi sceptycyzm. W dydaktyce agnostycyzm zestawia się z ateizmem, teizmem, deizmem i sceptycyzmem, a granice nazw bywają płynne.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik agnostycyzm
dopełniacz agnostycyzmu
celownik agnostycyzmowi
biernik agnostycyzm
narzędnik agnostycyzmem
miejscownik agnostycyzmie / agnostycyźmie
wołacz agnostycyzmie / agnostycyźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik agnostycyzmy
dopełniacz agnostycyzmów
celownik agnostycyzmom
biernik agnostycyzmy
narzędnik agnostycyzmami
miejscownik agnostycyzmach
wołacz agnostycyzmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy zawieszenie sądu o Bogu, niewiedza w sprawach ostatecznych (w węższym rejestrze), odmowa dogmatu o Bogu (historycznie, kontekstowo)
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Antonimy teizm dogmatyczny, ateizm dogmatyczny, pewność objawieniowa
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Lemat polski agnostycyzm należy do nowożytnej rodziny opartej na greckim a- (przeczenie) oraz rodzinie γνωστικός / γνωστός („znający / znany”), poprzez angielskie agnostic / agnosticism z sufiksem -yzm. Webster 1913 otwiera Agnostic etymologią od greckiego a- prywatywnego i rdzenia „wiedzący / znać”: przymiotnik oznacza wyznawanie niewiedzy; rzeczownik oznacza zwolennika agnostycyzmu, bez afirmacji i bez negacji osobowego Boga. Agnosticism w tym samym słowniku to stanowisko, które w stanie niewiedzy powstrzymuje się od asercji i od negacji; w teologii: teza o niemożności dowodu lub obalenia istnienia osobowego Boga. Skeat 1910 ma AGNOSTIC: pierwsze użycie 1869 (N.E.D.), od Gk. a- oraz Gnostic; pod GNOSTIC prowadzi γνωστικός od γνωστός / γνωτός i γνῶναι. Arct 1921 przy Agnostycyzmie zapisuje pogląd filozoficzny uznający niemożność uzasadnienia istnienia Boga oraz Agnostyka jako niewiedzącego. Brzmienie definicji serwisu powstaje niezależnie od tych trzech źródeł.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: agnosticism

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza agnostycyzm w filozofii i w debacie publicznej?

W filozofii oznacza zawieszenie sądu o istnieniu Boga przy tezie, że poznanie ludzkie nie daje dowodu ani zaprzeczenia. W węższym rejestrze obejmuje doktrynę o niemożności rozstrzygnięcia istnienia osobowego Boga i świata niewidzialnego. Publicznie bywa skrótem na postawę „ani wiara, ani niewiara” albo na odmowę pewności w sprawach ostatecznych. Zakres zależy od rejestru: akademickiego, potocznego albo retorycznego.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd wzięło się słowo agnostycyzm?

Źródłem jest greckie a- (przeczenie) oraz rodzina słów o „znaniu”, z angielskim agnostic / agnosticism. Skeat 1910 wyprowadza AGNOSTIC od a- i GNOSTIC oraz notuje wczesne poświadczenie z 1869 (N.E.D.). Webster 1913 opisuje Agnostic i Agnosticism jako doktrynę niewiedzy wobec Boga osobowego. Arct 1921 notuje Agnostycyzm i Agnostyka. Polski lemat wszedł nowożytnie z końcówką -yzm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak odmienia się rzeczownik agnostycyzm?

Liczba pojedyncza: agnostycyzm, agnostycyzmu, agnostycyzmowi, agnostycyzm, agnostycyzmem, agnostycyzmie (także agnostycyźmie), agnostycyzmie (także agnostycyźmie). Liczba mnoga: agnostycyzmy, agnostycyzmów, agnostycyzmom, agnostycyzmy, agnostycyzmami, agnostycyzmach, agnostycyzmy. Formy pochodzą z SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym agnostycyzm różni się od ateizmu?

Nie zawsze pokrywają się w pełni. Agnostycyzm zwykle zawiesza sąd o Bogu i podkreśla granice poznania; Arct 1921 i Webster 1913 akcentują niemożność uzasadnienia albo rozstrzygnięcia istnienia Boga. Ateizm w definicji serwisu oznacza brak wiary albo zaprzeczenie istnienia bóstwa. Potocznie obie etykiety bywają mylone.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921; Webster 1913, otwórz źródło