Przejdź do treści
Słownik.

relatywizm

rzeczownik, męski [rɛlaˈtɨvizm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Relatywizm oznacza przekonanie albo doktrynę, że poznanie, prawda, wartości albo normy zależą od kontekstu, kultury albo punktu widzenia, zamiast od jednej normy absolutnej.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. Doktryna albo przekonanie filozoficzne, wedle którego wiedza, kryteria prawdy, oceny wartości oraz reguły postępowania biorą się z kontekstu, kultury, epoki albo punktu widzenia, a nie z jednej normy absolutnej (częste przeciwieństwo absolutyzmu w rejestrze etycznym i epistemologicznym).
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. filoz. W typologii: odmiana poznawcza (wiedza zależna od ram), moralna (oceny zależne od wspólnoty albo sytuacji) albo kulturowa (normy zależne od tradycji grupy), bez koniecznego utożsamienia z nihilizmem czy zwykłą obojętnością.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. pot. W dydaktyce i publicystyce: etykieta na postawę „wszystko jest względne”, często bez rozróżnienia między ostrożnością wobec absolutnych sądów a odrzuceniem wszelkich kryteriów.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  4. uwaga Nie mylić z fizyczną teorią względności (relativity): relatywizm dotyczy norm i poznania, a nie równań ruchu, czasu i przestrzeni w fizyce.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

Potocznie relatywizm bywa etykietą na „wszystko jest względne”: oceny, normy, nawet fakty. W prozie akademickiej lepiej rozdzielić warstwy: tezę o zależności poznania od ram, tezę o zależności ocen moralnych od wspólnoty albo sytuacji, tezę o zależności norm od kultury oraz figurę retoryczną. Bez tego nazwa łatwo zlewa się z tolerancją, pluralizmem, sceptycyzmem i zwykłą niechęcią do oceniania. Warto też oddzielić relatywizm od fizycznej teorii względności, bo wspólny rdzeń „względny / relative” nie czyni z nich jednego pojęcia.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Arct (wyd. 9, 1921) rejestruje Relatywny jako „będący w związku z czym, odnośny, względny”. Osobnego hasła Relatywizm ani Relatywność w dostępnym OCR nie odnaleziono. W sąsiedztwie rodziny notuje Relata (wieści; formuła relata refero) oraz korelację i Korelatywne (w logice: pojęcie zostające w związku z innym). To świadectwo leksyki z lat 20. wokół przymiotnika względny / odnośny, nie gotowa definicja rzeczownika doktrynalnego. Glosy Arcta biorę wyłącznie jako fakt leksykalny.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 rejestruje Relative z etymologią F. relatif, L. relativus (See Relate) oraz sensem m.in. „not absolute”; dalej Relatively („not absolutely”), Relativeness i Relativity (cytat Coleridge’a). Lemat Relativism w tym wydaniu nie występuje jako osobne hasło. Skeat 1910 przy RELATE wyprowadza angielskie relate z francuskiego i późnej łaciny; wśród derywatów wymienia relat-ion oraz relat-ive (ME. relatif) z relat-ive-ly. Brak u niego osobnego lematu doktrynalnego na -ism. Polski relatywizm idzie ścieżką relative / relativus z sufiksem -yzm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

Częste zestawienia: relatywizm filozoficzny, relatywizm moralny, relatywizm kulturowy, krytyka relatywizmu, obrona relatywizmu. W rodzinie leksykalnej SGJP potwierdza relatywistę, relatywistyczny, relatywny i relatywność; relatywistka nie występuje w Morfeusz 2 (brak-w-sgjp). Kontrastowymi sąsiadami pozostają absolutyzm (w rejestrze etycznym) oraz, w innym rejestrze, obiektywizm. W dydaktyce relatywizm stawia się obok absolutyzmu, pluralizmu i sceptycyzmu, by oddzielić zależność norm od jednej normy albo od zwykłej wielogłosowości.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik relatywizm
dopełniacz relatywizmu
celownik relatywizmowi
biernik relatywizm
narzędnik relatywizmem
miejscownik relatywizmie / relatywiźmie
wołacz relatywizmie / relatywiźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik relatywizmy
dopełniacz relatywizmów
celownik relatywizmom
biernik relatywizmy
narzędnik relatywizmami
miejscownik relatywizmach
wołacz relatywizmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy względność norm / poznania (w rejestrze bliskim Websterowemu relative / relativity: not absolute), zależność od kontekstu (w rejestrze dydaktycznym i potocznym), względność (przybliżenie od Arctowskiego Relatywny = względny; nie pełny synonim doktryny)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (Relative: not absolute; Relativity: state of being relative), otwórz źródło
Antonimy absolutyzm (w rejestrze etycznym i epistemologicznym: jedna norma absolutna wobec zależności od kontekstu; w Websterze Relative jest „not absolute”), obiektywizm (w rejestrze poznawczym: niezależność sądu od punktu widzenia wobec zależności od ram), absolutyzm moralny (w rejestrze porównawczym: niezmienne normy wobec norm zależnych od wspólnoty albo sytuacji)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913 (Relative sense 2: not absolute), otwórz źródło

Etymologia

Polski relatywizm należy do nowożytnej rodziny opartej na łacińskim relativus (przymiotnik powiązany z relatum od referre), poprzez francuskie relatif / angielskie relative z sufiksem -yzm. Webster 1913 otwiera Relative etymologią F. relatif, L. relativus (See Relate) i podaje sens m.in. „not absolute”; obok stoją Relatively, Relativeness oraz Relativity (z cytatem Coleridge’a o relativity of a subject). Webster 1913 nie rejestruje Relativism jako samodzielnego lematu. Skeat 1910 pod RELATE zapisuje F. relater i Late L. relatare, a dalej L. relatum (supinum referre: re- + latum / latus od tollere); wśród pochodnych: relat-ion, relat-ive (ME. relatif), relat-ive-ly. Osobnych haseł RELATIVISM i RELATIVITY nie rejestruje. Arct 1921 ma Relatywny („będący w związku z czym, odnośny, względny”); hasła Relatywizm w dostępnym OCR nie odnaleziono. Brzmienie definicji serwisu powstaje niezależnie od tych trzech źródeł.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza relatywizm w filozofii i w mowie potocznej?

W filozofii: stanowisko, że wiedza, oceny i reguły są zależne od ram (kultury, sytuacji, punktu widzenia). W typologii: odmiany poznawcza, moralna i kulturowa. Publicznie bywa skrótem na „wszystko jest względne”. Nie mylić z fizyczną teorią względności. Sens zależy od rejestru.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo relatywizm?

Rdzeń jest łaciński: relativus (od relatum / referre), przekazany przez francuskie relatif i angielskie relative z końcówką -yzm. Webster 1913 notuje Relative, Relatively, Relativeness i Relativity, lecz bez lematu Relativism. Skeat 1910 pod RELATE notuje derywat relative (ME. relatif). Arct 1921 ma Relatywny (= względny); hasła Relatywizm w OCR nie odnaleziono. Polski lemat wszedł nowożytnie.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak wygląda odmiana rzeczownika relatywizm?

Liczba pojedyncza: relatywizm, relatywizmu, relatywizmowi, relatywizm, relatywizmem, relatywizmie (także relatywiźmie), relatywizmie (także relatywiźmie). Liczba mnoga: relatywizmy, relatywizmów, relatywizmom, relatywizmy, relatywizmami, relatywizmach, relatywizmy. Formy pochodzą z SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym relatywizm różni się od absolutyzmu i od teorii względności?

Relatywizm wiąże normy albo poznanie z kontekstem; absolutyzm w rejestrze etycznym utrzymuje jedną normę absolutną. Webster 1913 przy Relative podaje sens „not absolute”. Teoria względności (relativity) to fizyka czasu, przestrzeni i ruchu, nie doktryna o normach. Potocznie trzy etykiety myli się z tolerancją, twardością sądów i „Einsteinem”.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913 (Relative: not absolute), otwórz źródło