Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

politeizm

rzeczownik, męski [poliˈtɛizm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Politeizm oznacza przekonanie albo naukę, że świat zamieszkuje wielu bogów, a nie jeden Bóg albo żaden; to kategoria typologii religii stawiana zwykle obok monoteizmu.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. Przekonanie albo nauka religijna i filozoficzna o wielości bogów: uznaje się wiele bytów boskich zamiast jednej wyłącznie boskiej osoby.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. filoz. W porównaniu tradycji: kategoria opisująca panteony i kulty wielu bóstw, stawiana obok monoteizmu (jeden Bóg), henoteizmu (jedno bóstwo uprzywilejowane przy dopuszczeniu innych) oraz ateizmu.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. pot. W mowie potocznej i publicystyce: skrót na mitologię, panteon albo „bałwochwalstwo”, często bez ścisłego rozróżnienia teologicznego.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W codziennym języku politeizm bywa etykietą na „wielu bogów”, opisem greckiego albo nordyckiego panteonu albo prostym przeciwieństwem monoteizmu. W tekście naukowym warto rozróżnić: twierdzenie metafizyczne o wielości bóstw, kategorię porównawczą (obok monoteizmu, henoteizmu, panteizmu, ateizmu) oraz retoryczny zarzut wobec obcej tradycji. Kazania i polemiczne pamflety często łączą te warstwy. Lepiej napisać wprost, czy chodzi o doktrynę, o kult, czy o figurę stylistyczną. Inaczej politeizm zlewa się z mitologią, folklorem i teizmem osobowym.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Arct (wyd. 9, 1921) otwiera hasła Politeizm i Politeista. Przy Politeizmie stoi wiara w wielu bogów oraz synonim wielobóstwo; Politeista to wyznawca politeizmu. W haśle Monoteizm ten sam słownik wymienia Politeizm, Panteizm i Ateizm wśród przeciwieństw. To tylko świadectwo leksyki z lat 20. Własne brzmienie serwisu: politeizm jako przekonanie albo nauka o wielości bogów.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 wyprowadza Polytheism od Poly- i greckiego słowa na boga (por. fr. polythéisme) i definiuje je jako doktrynę albo wiarę w plurality of gods. Polytheist oznacza osobę utrzymującą tę doktrynę; Polytheistic to przymiotnik. Skeat 1910 przy POLYTHEISM podaje plurality of gods jako sens, a budowę z πολύς, θεός i -ism, z odesłaniem do POLY- oraz THEISM; wśród derywatów: polytheist, polytheistical. Polski lemat idzie grecką ścieżką z poli- („wiele”) i końcówką -yzm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

Częste zestawienia: politeizm religijny, politeizm antyczny, krytyka politeizmu, panteon politeizmu, spór o politeizm. W rodzinie leksykalnej SGJP potwierdza politeistę i politeistyczny; politeistka nie występuje w Morfeusz 2 (brak-w-sgjp). Kontrastowym sąsiadem jest monoteizm. W dydaktyce politeizm stawia się obok monoteizmu, henoteizmu, teizmu, panteizmu i ateizmu, choć zakres etykiet bywa nieostry.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik politeizm
dopełniacz politeizmu
celownik politeizmowi
biernik politeizm
narzędnik politeizmem
miejscownik politeizmie / politeiźmie
wołacz politeizmie / politeiźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik politeizmy
dopełniacz politeizmów
celownik politeizmom
biernik politeizmy
narzędnik politeizmami
miejscownik politeizmach
wołacz politeizmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy wielobóstwo (w rejestrze Arcta przy Politeizmie; w Webster: belief in a plurality of gods), doktryna wielu bogów, wiara w wielu bogów (w rejestrze potocznym)
źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921; Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
Antonimy monoteizm (w typologii Arcta: przeciwieństwo Monoteizmu; w Webster: but one God wobec plurality of gods), ateizm (w typologii Arcta przy Monoteizmie: przeciwieństwo obok Politeizmu i Panteizmu), panteizm (w rejestrze porównawczym: tożsamość boskości ze światem, nie panteon wielu bogów)
źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921; Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło

Etymologia

Polski politeizm należy do nowożytnej rodziny opartej na greckim πολύς („wiele / dużo”) oraz θεός („bóg”), poprzez angielskie polytheism i francuskie polythéisme z sufiksem -yzm. Webster 1913 otwiera Polytheism etymologią Poly- + greckie słowo oznaczające boga (por. F. polythéisme) i podaje sens: doctrine of, or belief in, a plurality of gods. Polytheist to osoba utrzymująca tę doktrynę; Polytheistic dotyczy politeizmu. Skeat 1910 przy POLYTHEISM zapisuje ten sam sens plurality of gods jako coinage od πολύς i θεός z końcówką -ism, z odesłaniem do POLY- oraz THEISM; pochodne: polytheist, polytheistical. Arct 1921 przy Politeizmie notuje wiarę w wielu bogów i synonim wielobóstwo; Politeista to wyznawca politeizmu. Brzmienie definicji serwisu powstaje niezależnie od tych trzech źródeł.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: polytheism

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza politeizm w filozofii i w debacie publicznej?

W filozofii i religioznawstwie to przekonanie albo nauka o wielości bogów. W typologii porównawczej stoi obok monoteizmu, henoteizmu, panteizmu i ateizmu. Publicznie bywa skrótem na panteon, mitologię albo zarzut „bałwochwalstwa”. Sens zależy od rejestru: akademickiego, potocznego albo retorycznego.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd wzięło się słowo politeizm?

Źródłem są greckie πολύς („wiele / dużo”) oraz θεός („bóg”), z angielskim polytheism i francuskim polythéisme. Webster 1913 buduje Polytheism z Poly- i greckiego słowa na boga. Skeat 1910 ma POLYTHEISM (πολύς + θεός + -ism) oraz POLY- i THEISM. Arct 1921 notuje Politeizm i Politeistę. Polski lemat wszedł nowożytnie z końcówką -yzm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak odmienia się rzeczownik politeizm?

Liczba pojedyncza: politeizm, politeizmu, politeizmowi, politeizm, politeizmem, politeizmie (także politeiźmie), politeizmie (także politeiźmie). Liczba mnoga: politeizmy, politeizmów, politeizmom, politeizmy, politeizmami, politeizmach, politeizmy. Formy pochodzą z SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym politeizm różni się od monoteizmu?

Politeizm uznaje wielu bogów; monoteizm uznaje wyłącznie jednego Boga. Arct 1921 stawia Politeizm wśród przeciwieństw Monoteizmu i przy Politeizmie dodaje wielobóstwo; Webster 1913 przy Polytheism mówi o plurality of gods, a przy Monotheism o but one God. Potocznie obie etykiety bywają mylone z henoteizmem, panteizmem i teizmem osobowym.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921; Webster 1913, otwórz źródło