Przejdź do treści
Znaczenie Słowa.

dualizm

rzeczownik, męski [duˈalizm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Dualizm oznacza przekonanie albo naukę, że rzeczywistość albo człowiek opiera się na dwóch odrębnych pierwiastkach, a także wiarę w dwie przeciwstawne zasady dobra i zła.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. Przekonanie albo nauka filozoficzna o dwoistości zasad: uznaje się dwa pierwotne, niezależne pierwiastki rzeczywistości albo natury ludzkiej (na przykład materię i ducha) zamiast jednej zasady.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. teol. W teologii i religioznawstwie: system przyjmujący dwie boskie istoty albo dwie pierwotne zasady, jedną dobrą i jedną złą, zamiast jednego wyłącznie boskiego źródła.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. polit. W historii ustrojów: układ dwóch państw, z których każde ma własny rząd, a wspólnego panującego (klasyczny przykład: monarchia austro-węgierska).
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  4. pot. W mowie potocznej i publicystyce: skrót na ostrą dwoistość (ciało kontra umysł, my kontra oni), często bez ścisłego rozróżnienia filozoficznego.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

Potocznie dualizm bywa etykietą na ostrą dwoistość: ciało kontra umysł, dobro kontra zło, my kontra oni. W prozie akademickiej lepiej rozdzielić warstwy: tezę metafizyczną o dwóch pierwiastkach, model teologiczny dwóch boskich zasad, sens ustrojowy dwóch państw ze wspólnym panującym oraz figurę retoryczną. Bez tego nazwa łatwo zlewa się z manicheizmem, dychotomią i zwykłym podziałem na dwa obozy.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Arct (wyd. 9, 1921) przy Dualizmie zapisuje dwoistość, uznawanie dwu odmiennych pierwiastków w naturze ludzkiej (duchowego i fizycznego), wiarę w dwie istoty złą i dobrą oraz ustrój, w którym dwa państwa mają własne rządy i wspólnego panującego (przykład: Austria-Węgry). Osobno Dualis oznacza liczbę podwójną w gramatyce. To świadectwo leksyki z lat 20., nie gotowa definicja serwisu.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 wiąże Dualism z dual (por. fr. dualisme) i opisuje stan dwoistości oraz system oparty na podwójnej zasadzie. Wśród zastosowań: filozoficzne ujęcie człowieka jako materii i ducha; teologiczne przyjęcie dwóch bogów albo zasad, dobrej i złej; podział na wybranych i potępionych; fizjologiczna teza o niezależności półkul. Dualist to zwolennik dualizmu; Dualistic dotyczy dualizmu. Skeat 1910 przy DUAL podaje łacińskie dualis od duo z pochodnymi dualism i duality. Polski lemat idzie tą ścieżką z końcówką -yzm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

Częste zestawienia: dualizm filozoficzny, dualizm metafizyczny, dualizm religijny, krytyka dualizmu, spór o dualizm. W rodzinie leksykalnej SGJP potwierdza dualistę i dualistyczny; dualistka nie występuje w Morfeusz 2 (brak-w-sgjp). Kontrastowym sąsiadem jest monizm. W dydaktyce dualizm stawia się obok monizmu, teizmu, panteizmu i ateizmu.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik dualizm
dopełniacz dualizmu
celownik dualizmowi
biernik dualizm
narzędnik dualizmem
miejscownik dualizmie / dualiźmie
wołacz dualizmie / dualiźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik dualizmy
dopełniacz dualizmów
celownik dualizmom
biernik dualizmy
narzędnik dualizmami
miejscownik dualizmach
wołacz dualizmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy dwoistość (w rejestrze Arcta przy Dualizmie; w Webster: state of being dual or twofold), doktryna dwóch pierwiastków, wiara w dwie zasady (w rejestrze potocznym i teologicznym)
źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921; Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
Antonimy monizm (w typologii filozoficznej: jedna zasada wobec twofold distinction), monoteizm (w rejestrze teologicznym: jeden Bóg wobec dwóch boskich zasad), panteizm (w rejestrze porównawczym: tożsamość boskości ze światem, nie dwie niezależne zasady)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło

Etymologia

Polski dualizm należy do nowożytnej rodziny opartej na łacińskim dualis („podwójny”) od duo („dwa”), poprzez angielskie dualism i francuskie dualisme z sufiksem -yzm. Webster 1913 otwiera Dualism odesłaniem Cf. F. dualisme i opisuje stan dwoistości oraz system founded on a double principle. Dualist to osoba utrzymująca dualizm; Dualistic dotyczy dualizmu albo dualności. Skeat 1910 przy DUAL zapisuje L. dualis od duo (two) z dalszymi formami dual-ism i dual-i-ty. Arct 1921 przy Dualizmie notuje dwoistość, dwa pierwiastki w naturze ludzkiej, przekonanie o dwóch istotach (złej i dobrej) oraz ustrój dwóch państw ze wspólnym panującym; Dualis to liczba podwójna w gramatyce. Brzmienie definicji serwisu powstaje niezależnie od tych trzech źródeł.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

To samo hasło po angielsku: dualism

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza dualizm w filozofii, teologii i historii?

W filozofii: teza o dwóch nieredukowalnych pierwiastkach rzeczywistości albo natury ludzkiej. W teologii: system dwóch boskich zasad, dobrej i złej. W historii ustrojów: dwa państwa ze wspólnym panującym. Publicznie bywa skrótem na każdą ostrą dwoistość. Sens zależy od rejestru.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo dualizm?

Z łacińskiego dualis („podwójny”) od duo („dwa”), przez angielskie dualism i francuskie dualisme. Webster 1913 odsyła Dualism do F. dualisme. Skeat 1910 ma DUAL (L. dualis ← duo) z derywatami dualism i duality. Arct 1921 notuje Dualizm i Dualis. Polski lemat wszedł nowożytnie z końcówką -yzm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak wygląda odmiana rzeczownika dualizm?

Liczba pojedyncza: dualizm, dualizmu, dualizmowi, dualizm, dualizmem, dualizmie (także dualiźmie), dualizmie (także dualiźmie). Liczba mnoga: dualizmy, dualizmów, dualizmom, dualizmy, dualizmami, dualizmach, dualizmy. Formy pochodzą z SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym dualizm różni się od monizmu?

Dualizm uznaje dwie odrębne zasady; monizm uznaje jedną. Arct 1921 przy Dualizmie podkreśla dwoistość pierwiastków duchowego i fizycznego oraz tezę o dwóch istotach. Webster 1913 przy Dualism mówi o twofold distinction oraz matter and spirit. Potocznie obie etykiety myli się z dychotomią i manicheizmem.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921; Webster 1913, otwórz źródło