Przejdź do treści
Słownik.

monizm

rzeczownik, męski [moˈnizm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Monizm oznacza przekonanie albo naukę, że cała rzeczywistość sprowadza się do jednej zasady albo jednej substancji, zamiast dwóch albo wielu pierwotnych pierwiastków.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. Przekonanie albo nauka filozoficzna o jedności zasady: rzeczywistość sprowadza się do jednego pierwotnego pierwiastka albo jednej substancji, zamiast dwóch albo wielu niezależnych zasad (przeciwieństwo dualizmu i pluralizmu).
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. filoz. W typologii szkół: odmiana idealistyczna (materia jako przejaw umysłu), materialistyczna (umysł sprowadzony do materii) albo substancjalna (materia i umysł jako aspekty jednej substancji).
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. biol./hist. W biologii historycznej: stary odpowiednik monogenezy, czyli tezy o jednorodnym pochodzeniu organizmów (sens słownikowy z rejestru Webstera 1913; dziś rzadki).
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  4. pot. W mowie potocznej i publicystyce: etykieta na dążenie do jednej normy, jednej wyjaśniającej zasady albo jednego wzorca, często bez ścisłego rozróżnienia metafizycznego.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

Potocznie monizm bywa etykietą na jedno źródło wyjaśnienia: jedna substancja, jedna norma, jeden wzorzec. W prozie akademickiej lepiej rozdzielić warstwy: tezę metafizyczną o jednym ostatecznym składniku, odmiany idealistyczną, materialistyczną i substancjalną, stary sens biologiczny bliski monogenezie oraz figurę retoryczną. Bez tego nazwa łatwo zlewa się z absolutyzmem, redukcjonizmem i zwykłym uproszczeniem.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Arct (wyd. 9, 1921) w haśle Pluralizm wprost nazywa Monizm przeciwieństwem poglądu o nieskończenie licznych, jakościowo różnych substancjach (monadologia Leibniza). Przy haśle Monista (w OCR: Moniała) zapisuje zwolennika monizmu oraz przymiotnik monistyczny. Osobno notuje Monadę (jednostki pierwiastków natury duchowej według Bruno i Leibniza; także drobne żyjątko pierwotniaków), Monadologię i Monadyzm. Czytelnego pełnego hasła Monizm w dostępnym OCR nie odzyskano w całości. To świadectwo leksyki z lat 20., nie gotowa definicja serwisu.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 przy haśle Monism podaje etymologię From Gr. i opisuje doktrynę sprowadzającą wszystkie zjawiska do jednego ostatecznego składnika albo czynnika, z przeciwieństwem dualizmu. W nocie wymienia trzy formy: monizm idealistyczny, materialistyczny oraz substancjalny (przejawy jednej substancji, w tym w rejestrze Spinozy). Osobno Monism w biologii odsyła do Monogenesis. Monist to zwolennik monizmu; Monistic dotyczy monizmu. Skeat 1910 nie ma osobnego hasła MONISM; ma MONAD (L. monas od Gk μονάς, od μόνος) oraz MONO- (μόνος, single / sole). Polski lemat idzie tą grecką ścieżką z sufiksem -yzm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

Częste zestawienia: monizm filozoficzny, monizm metafizyczny, monizm materialistyczny, krytyka monizmu, obrona monizmu. W rodzinie leksykalnej SGJP potwierdza monistę i monistyczny; monistka nie występuje w Morfeusz 2 (brak-w-sgjp). Kontrastowymi sąsiadami pozostają dualizm i pluralizm. W dydaktyce monizm stawia się obok dualizmu, pluralizmu, teizmu i panteizmu.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik monizm
dopełniacz monizmu
celownik monizmowi
biernik monizm
narzędnik monizmem
miejscownik monizmie / moniźmie
wołacz monizmie / moniźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik monizmy
dopełniacz monizmów
celownik monizmom
biernik monizmy
narzędnik monizmami
miejscownik monizmach
wołacz monizmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy doktryna jednej zasady (w rejestrze Webstera: single ultimate constituent or agent), jedność substancji (w rejestrze substancjalnym), redukcja do jednego pierwiastka (w rejestrze potocznym i dydaktycznym)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
Antonimy dualizm (w Websterze przy Monism: the opposite of dualism), pluralizm (w Arctcie przy Pluralizmie: przeciwieństwo Monizm; wiele substancji wobec jednej zasady), pluralizm metafizyczny (w rejestrze porównawczym: wiele pierwotnych pierwiastków wobec jednego)
źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło

Etymologia

Polski monizm należy do nowożytnej rodziny opartej na greckim μόνος („sam / jedyny”), poprzez angielskie monism z sufiksem -yzm. Webster 1913 otwiera Monism etymologią From Gr. i opisuje doktrynę odnoszącą całość zjawisk do jednej ostatecznej podstawy albo sprawcy, z przeciwieństwem dualizmu; w nocie wyróżnia monizm idealistyczny, materialistyczny i substancjalny; Monist to zwolennik monizmu; Monistic dotyczy monizmu; biologicznie Monism odsyła do Monogenesis. Skeat 1910 nie rejestruje osobnego hasła MONISM; pod MONAD prowadzi L. monas (Gk μονάς, a unit) od μόνος (alone, sole) z odesłaniem do Mono-; pod MONO- zapisuje prefix single, sole od Gk μόνος. Arct 1921 w haśle Pluralizm nazywa Monizm przeciwieństwem; przy Monista notuje zwolennika monizmu i formę monistyczny; osobno ma Monadę, Monadologię i Monadyzm. Brzmienie definicji serwisu powstaje niezależnie od tych trzech źródeł.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza monizm w filozofii i w mowie potocznej?

W filozofii: teza, że wszystkie zjawiska sprowadzają się do jednej zasady albo jednej substancji. W typologii: odmiany idealistyczna, materialistyczna i substancjalna. Historycznie w biologii bywał bliski monogenezie. Publicznie bywa skrótem na jedną normę albo jedno wyjaśnienie. Sens zależy od rejestru.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo monizm?

Rdzeń jest grecki: μόνος („sam / jedyny”), przekazany przez angielskie monism z końcówką -yzm. Webster 1913 ma Monism (From Gr.), Monist i Monistic. Skeat 1910 nie ma osobnego hasła MONISM, ale rejestruje MONAD i MONO- od μόνος. Arct 1921 przy haśle Pluralizm nazywa Monizm przeciwieństwem i notuje Monistę. Polski lemat wszedł nowożytnie.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak wygląda odmiana rzeczownika monizm?

Liczba pojedyncza: monizm, monizmu, monizmowi, monizm, monizmem, monizmie (także moniźmie), monizmie (także moniźmie). Liczba mnoga: monizmy, monizmów, monizmom, monizmy, monizmami, monizmach, monizmy. Formy pochodzą z SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym monizm różni się od dualizmu i pluralizmu?

Monizm uznaje jedną zasadę; dualizm dwie; pluralizm wiele. Webster 1913 przy Monism wprost nazywa dualizm przeciwieństwem. Arct 1921 w haśle Pluralizm stawia Monizm naprzeciw wielości substancji. Potocznie trzy etykiety myli się z redukcjonizmem, dychotomią i zwykłą wielogłosowością.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster 1913; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło