socjalizm

Słowo socjalizm ma kilka warstw znaczenia. W historii idei oznacza rodzinę doktryn, które krytykowały nierówności wynikające z własności prywatnej i proponowały, by środki produkcji należały do społeczeństwa. W polityce bieżącej nazywa się tak programy partii lewicowych, często bardzo od siebie odległe: od ugrupowań rewolucyjnych po socjaldemokratów działających w ramach demokracji parlamentarnej. W polszczyźnie słowo ma też silny wymiar historyczny, bo kojarzy się z ustrojem PRL, dlatego w tekście rzeczowym warto zaznaczyć, o który sens chodzi.

Słownik wyrazów obcych Arcta (wydanie dziewiąte, 1921) przedstawia socjalizm jako teorię społeczną zalecającą zniesienie prywatnego władania ziemią, bogactwami przyrody i środkami produkcji, a wprowadzenie w to miejsce władania społecznego, równości praw i równego podziału mienia i pracy; jako bliski wyraz podaje kolektywizm. Ten sam słownik notuje socjalizm z katedry, nazwę szyderczą użytą po raz pierwszy w 1872 roku w Niemczech (Katheder-Sozialismus) dla teorii, która chciała poprzestać na poprawie doli robotników. Obok stoją hasła socjalista, czyli wyznawca zasad socjalizmu, i socjalizacja, czyli uspołecznienie dóbr.

Amerykański słownik Webstera w wydaniu z 1913 roku opisuje socialism jako teorię lub system reformy społecznej, który zakłada całkowitą przebudowę społeczeństwa i sprawiedliwszy podział własności i pracy. Słownik dodaje, że w potocznym użyciu termin bywał stosowany do każdego bezprawnego, rewolucyjnego planu społecznego. W przytoczonym tam fragmencie Encyclopaedia Britannica czytamy, że w Anglii nazwę zastosowano najpierw do teorii Roberta Owena, a we Francji do koncepcji Saint-Simona i Fouriera.

Rzeczownik łączy się z przymiotnikami utopijny, naukowy, realny, demokratyczny, chrześcijański i państwowy oraz z czasownikami budować socjalizm, głosić socjalizm i odchodzić od socjalizmu. Osoba wyznająca te poglądy to socjalista albo socjalistka, a przymiotnik brzmi socjalistyczny. Pokrewne są socjaldemokracja, nazwa umiarkowanego nurtu, oraz socjalizacja, czyli uspołecznienie dóbr. Socjalizmu nie należy mylić z komunizmem, choć w wielu tekstach oba słowa występują razem: komunizm oznacza zwykle radykalniejszy program całkowitego zniesienia własności prywatnej.