Przejdź do treści
Słownik.

militaryzm

rzeczownik, męski [militaˈrɨzm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Militaryzm to system lub postawa, w której wojsko, zbrojenia i logika koszarowa zajmują pozycję naczelną w polityce państwa albo w myśleniu społecznym.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. polit. Model rządzenia albo praktyka państwa, w której armia stała, budżet zbrojeniowy i kadry oficerskie wyznaczają priorytety wobec innych dziedzin polityki publicznej.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. socjol. Postawa społeczna lub ideologiczna, która wysoko ceni wartości żołnierskie, dyscyplinę, hierarchię i gotowość do użycia siły zbrojnej jako narzędzia rozwiązywania sporów.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. przen. Przenośnie: nadmierne podporządkowanie życia cywilnego logice koszarowej, rozkazowi i rytuałowi militarnemu, także poza instytucjami armii.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W potocznej ocenie militaryzm bywa zarzutem wobec gloryfikacji agresji albo wobec nadmiernych wpływów generałów. W tekście akademickim lepiej wiązać nazwę z mierzalnymi cechami: udziałem wydatków wojskowych, kompetencjami sztabu wobec cywilów, kultem dyscypliny żołnierskiej. Osobny rejestr tworzy krytyka antymilitarystyczna i pacyfistyczna. Warto powiedzieć, czy mowa o ustroju, o kulturze koszarowej, czy o przenośnym podporządkowaniu życia cywilnego rozkazowi. Bez tego nazwa łatwo zlewa się z moralną oceną agresywności.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

W wydaniu Arcta z 1921 roku Militaryzm (m.) łączy się z przewagą wojskowości oraz z systemem rządowym opartym na wojskowości, który przyznaje sprawom wojskowym miejsce naczelne. Obok stoją Militaria (rzeczy i sprawy wojskowe) i Militarny (wojskowy). Osobno Arct rejestruje Antymilitaryzm jako dążność przeciwną wielkim armiom stałym i panowaniu militaryzmu. To świadectwo leksykalne z początku lat 20.; definicję serwisu piszę niezależnie. Lokalny OCR arct.txt częściowo psuje zapis (m.in. Miiitaryzm).

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster 1913 otwiera Militarism osobnym hasłem i wiąże je z państwem wojskowym, z poleganiem na sile zbrojnej w administrowaniu oraz z duchem tradycji wojskowego życia. Obok stoją Militarist i Military (L. militaris od miles, militis). Skeat przy MILITATE wyprowadza L. militare od milit- (miles); derywaty: militant, milit-ar-y, milit-ar-ist i militia, bez lematu militarism. Polski militaryzm opieramy na militar- / military / miles z -izm; angielski militarism jest u Webstera osobnym hasłem, a u Skeata 1910 w linii MILITATE nie występuje.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

Częste połączenia to krytyka militaryzmu, panowanie militaryzmu, militaryzm pruski, wzrost militaryzmu, walka z militaryzmem. Przymiotniki militarny i militarystyczny oraz rzeczownik osobowy militarysta rejestruje SGJP, podobnie antymilitaryzm. W dydaktyce i publicystyce militaryzm zestawia się z pacyfizmem oraz z imperializmem; zakres nazw zależy od kontekstu i bywa płynny.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik militaryzm
dopełniacz militaryzmu
celownik militaryzmowi
biernik militaryzm
narzędnik militaryzmem
miejscownik militaryzmie / militaryźmie
wołacz militaryzmie / militaryźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik militaryzmy
dopełniacz militaryzmów
celownik militaryzmom
biernik militaryzmy
narzędnik militaryzmami
miejscownik militaryzmach
wołacz militaryzmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy militarystyka, kult wojska, przewaga wojskowości
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Antonimy pacyfizm, antymilitaryzm, rozbrojenie
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Polski militaryzm buduje się na łacińskim miles, militis (żołnierz) przez militaris / military / militarny oraz sufiks -izm. W Skeacie 1910 hasło MILITATE idzie od L. militare (serve as a soldier) z tematu milit- od miles; ciąg derywatów obejmuje militant, milit-ar-y, milit-ar-ist oraz militia, natomiast lematu militarism w tej linii nie ma. Webster 1913 ma Military (L. militaris, militarius, from miles, militis, soldier) oraz Militarism: a military state or condition; reliance on military force in administering government; a military system; the spirit and traditions of military life, a także Militarist. Arct 1921 notuje Militaryzm (przewaga wojskowości, system rządowy oparty na wojskowości, przyznający sprawom wojskowym miejsce naczelne) oraz Militarny, Militaria, a także Antymilitaryzm. W przeciwieństwie do późniejszych -izmów politycznych bez starszego świadectwa, lemat militaryzm / militarism jest w tych starszych słownikach PD już poświadczony u Arcta i Webstera; u Skeata brak osobnego militarism wśród derywatów MILITATE.
źródło W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza militaryzm w politologii i historii?

Oznacza model lub postawę, w której sprawy wojska, zbrojenia i dyscypliny militarnej zajmują miejsce naczelne w polityce państwa albo w myśleniu społecznym. Bywa opisem systemu rządzenia opartego na przewadze wojskowości oraz zarzutem wobec kultu siły zbrojnej. Przenośnie dotyczy także podporządkowania życia cywilnego logice koszarowej.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd wzięło się słowo militaryzm?

Rdzeń sięga łacińskiego miles, militis (żołnierz) przez militaris / military. Skeat przy MILITATE podaje militant, military i militarist, bez militarism. Webster ma Military oraz Militarism (stan wojskowy; poleganie na sile zbrojnej w rządzeniu). Arct 1921 notuje Militaryzm jako przewagę wojskowości i system oparty na wojskowości. Lemat z -izm jest więc u Arcta i Webstera już poświadczony.

źródło Redakcja serwisu; fakty: W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; Webster 1913; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak odmienia się rzeczownik militaryzm?

Liczba pojedyncza: militaryzm, militaryzmu, militaryzmowi, militaryzm, militaryzmem, militaryzmie (także militaryźmie), militaryzmie (także militaryźmie). Liczba mnoga: militaryzmy, militaryzmów, militaryzmom, militaryzmy, militaryzmami, militaryzmach, militaryzmy. Formy pochodzą z SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czy militaryzm to to samo co imperializm?

Nie zawsze. Imperializm często podkreśla ekspansję i dominację nad innymi obszarami lub narodami. Militaryzm akcentuje przewagę spraw wojskowych, zbrojenia i wartości żołnierskich w rządzeniu lub w kulturze. Oba zjawiska bywają powiązane historycznie, ale zakres nazw zależy od kontekstu i nie pokrywa się w każdym tekście.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)