Przejdź do treści
Słownik.

kolonializm

rzeczownik, męski [kɔlɔɲaˈlizm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Kolonializm to system lub polityka, w której państwo zakłada, utrzymuje albo kontroluje kolonie poza własnymi granicami, zwykle dla zysku gospodarczego, wpływu strategicznego i przewagi politycznej.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. polit. Polityka lub system sprawowania władzy nad terytoriami zamorskimi albo zależnymi: zakładanie kolonii, ich zarząd oraz utrzymywanie zależności gospodarczej, prawnej i wojskowej wobec metropolii.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. hist. W historii nowożytnej: fala ekspansji europejskich mocarstw od XVI do XX wieku, obejmująca podbój, osadnictwo, eksploatację surowców i podporządkowanie lokalnych społeczności.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. pejor. W ocenie krytycznej: zarzut dominacji, wyzysku i narzucania kultury metropolii, także wtedy, gdy formalna kolonia już nie istnieje, a zależność gospodarcza lub kulturowa trwa.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W polszczyźnie potocznej kolonializm bywa mocnym oskarżeniem o dominację i wyzysk. W tekście naukowym lepiej precyzować, czy mowa o formalnym systemie kolonii, o konkretnym okresie historycznym, czy o przenośni opisującej zależność gospodarczą po dekolonizacji. Bez takiego zastrzeżenia opis faktów miesza się z oceną moralną. Autorowi pomaga wskazanie terytorium, epoki i mechanizmu kontroli: osadnictwo, monopol handlowy, administracja wojskowa albo wpływ kulturowy.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

W Słowniku wyrazów obcych Arcta (1921) brak lematu kolonializm. Są natomiast Kolonja (osada, także osada zakładana poza granicami kraju w celu zbytu towarów i eksploatacji bogactw), Kolonizacja, Kolonizator, Kolonizować oraz Kolonista. Osobno pojawiają się towary kolonjalne jako pochodzące z osad i kolonii zamorskich. Widać więc, że na początku lat 20. słowniki polskie znały już rodzinę wokół kolonii i kolonizacji, ale nie wydzielały jeszcze politycznego kolonializmu. Te glosy biorę wyłącznie jako świadectwo leksykalne; definicja redakcyjna powstaje osobno.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster z 1913 roku ma osobne hasło Colonialism w trzech znaczeniach: stan bycia kolonialnym, cecha lub zwyczaj kolonii oraz system albo polityka kolonialna w rządzeniu i rozszerzaniu terytorium. Obok stoją Colonial, Colonist, Colonization, Colonize i Colony. Skeat przy COLONY wyprowadza angielskie colony od łacińskiej colonia i podaje derywaty coloni-al oraz colon-ise, colonis-at-ion, colon-ist; nie drukuje osobno colonialism. Polski kolonializm budujemy więc na potwierdzonej rodzinie colony / colonial / colonize, z sufiksem -izm, a nie jako cytat z polskiego lematu u Arcta.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

W tekstach pojawiają się połączenia: kolonializm europejski, kolonializm brytyjski, skutki kolonializmu, krytyka kolonializmu, epoka kolonializmu. Osobę związaną z tą polityką nazywamy kolonialistą, a przymiotnik brzmi kolonialny; SGJP te formy rejestruje. Często wraca para kolonializm a imperializm: drugi człon bywa wtedy szerszą pretensją do hegemonii, także bez formalnych kolonii. Granice obu nazw częściowo się zacierają i zależą od kontekstu wypowiedzi.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik kolonializm
dopełniacz kolonializmu
celownik kolonializmowi
biernik kolonializm
narzędnik kolonializmem
miejscownik kolonializmie / kolonialiźmie
wołacz kolonializmie / kolonialiźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik kolonializmy
dopełniacz kolonializmów
celownik kolonializmom
biernik kolonializmy
narzędnik kolonializmami
miejscownik kolonializmach
wołacz kolonializmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy imperializm kolonialny, ekspansja kolonialna
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Antonimy dekolonizacja, niepodległość kolonii
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Rdzeń polskiego kolonializmu sięga łaciny: colonia oznacza osadę, a colonus to rolnik lub osadnik, od czasownika colere (uprawiać ziemię, mieszkać). Skeat przy COLONY prowadzi linię od OF. colonie i L. colonia oraz wśród derywatów podaje coloni-al, a także colon-ise, colonis-at-ion i colon-ist. Webster (1913) wydziela Colonialism (stan kolonialny; cecha kolonii; system lub polityka kolonialna) oraz Colonial, Colonist, Colonization i Colonize. Arct w 1921 roku ma Kolonję, Kolonizację, Kolonizatora, Kolonizować i Kolonistę, a także towary kolonjalne, lecz nie otwiera hasła kolonializm. Nazwa z sufiksem -izm buduje się więc na tej rodzinie wyrazów; sam lemat polityczny w polskim słowniku Arcta jeszcze nie występuje.
źródło W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

Pytania i odpowiedzi

Co znaczy kolonializm?

Słowem tym nazywamy politykę lub system, w którym państwo zakłada i utrzymuje kolonie albo inne terytoria zależne poza własnymi granicami. W historii obejmuje ekspansję mocarstw, osadnictwo i eksploatację zasobów; w ocenie krytycznej bywa też zarzutem trwałej dominacji gospodarczej i kulturowej.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo kolonializm?

Podstawa to łacińskie colonia i colonus od colere. Skeat opisuje tę linię przy COLONY (w tym coloni-al, colon-ise, colon-ist); Webster 1913 ma już Colonialism oraz Colonial, Colonize i Colony. Arct 1921 notuje rodzinę Kolonja / Kolonizacja / Kolonista, lecz bez lematu kolonializm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; Webster 1913; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak się odmienia kolonializm?

W liczbie pojedynczej: kolonializm, kolonializmu, kolonializmowi, kolonializm, kolonializmem, kolonializmie (także kolonialiźmie), kolonializmie (także kolonialiźmie). W liczbie mnogiej: kolonializmy, kolonializmów, kolonializmom, kolonializmy, kolonializmami, kolonializmach, kolonializmy. Pełna tabela pochodzi z SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym różni się kolonializm od imperializmu?

Kolonializm zwykle akcentuje kolonie, osadnictwo i zarząd terytoriów zależnych. Imperializm bywa szerszy: obejmuje też hegemonię gospodarczą, militarną lub kulturową bez formalnej kolonii. Oba pojęcia częściowo się pokrywają, więc ostry kontrast zależy od konkretnego tekstu.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)