Przejdź do treści
Słownik.

imperializm

rzeczownik, męski [impɛrjaˈlizm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Imperializm to polityka i ideologia rozszerzania władzy państwa poza własne granice, przez podbój, kontrolę kolonii albo dominację gospodarczą i kulturową nad innymi terytoriami.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. polit. Doktryna i praktyka polityczna, według której państwo dąży do rozszerzenia sfery wpływów, uzyskania kolonii albo utrzymania zwierzchnictwa nad innymi narodami i terytoriami.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. hist. W narracji historycznej: system władzy cesarskiej lub kolonialnej, w którym metropolia sprawuje kontrolę wojskową, administracyjną albo gospodarczą nad ziemiami poza rdzeniem państwa.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. pejor. W użyciu krytycznym: postawa lub polityka oskarżana o agresywne panowanie, eksploatację zasobów kolonii oraz podporządkowanie słabszych państw interesom mocarstwa.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W codziennej polszczyźnie imperializm bywa zarówno fachową nazwą polityki mocarstwowej, jak i szeroką etykietą oskarżenia. W tekście naukowym i historycznym warto doprecyzować, czy mowa o imperium starożytnym, o kolonializmie XIX i XX wieku, o kontroli rynków i kapitału, czy o pejoratywnym skrócie myślowym. Takie rozróżnienie oddziela opis zjawiska od oceny moralnej.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Słownik wyrazów obcych Michała Arcta z 1921 roku notuje Imperializm (rodzaj męski) obok Imperialisty i Imperium. Glosa wiąże wyraz z rządami opartymi na sile wojskowej, z ideą panowania nad światem oraz z dążnością do utworzenia cesarstwa. To potwierdza, że rodzina była już wtedy w polskim obiegu. Zapis Arcta służy nam wyłącznie jako świadectwo istnienia i ogólnego sensu: sens źródła oddajemy własnymi słowami, a definicję redakcyjną budujemy niezależnie.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Amerykański Webster z 1913 roku zbiera Imperialism jako władzę albo charakter cesarza, autorytet imperialny oraz ducha imperium i przytacza zdanie o rzymskim imperializmie dzielącym świat. Obok stoją Imperialist, Imperiality i Imperialize. Skeat (1910) przy EMPIRE prowadzi od starofrancuskiego empire do łacińskiego imperium, spokrewnionego z imperare (rozkazywać), a przy IMPERIAL wymienia derywaty imperial-ly, imperial-ism oraz imperial-ist. Te wpisy utrwalają angielską gałąź tej samej rodziny, z której wyrasta też polski imperializm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

Częste połączenia to imperializm kolonialny, imperializm gospodarczy, krytyka imperializmu, ekspansja imperialistyczna oraz polityka imperialistyczna. Osobę popierającą taki program nazywamy imperialistą albo imperialistką; przymiotnik brzmi imperialistyczny. SGJP notuje też imperium. W tekstach publicystycznych zestawienie imperializm kontra antyimperializm wraca często: drugi człon oznacza sprzeciw wobec ekspansji mocarstwowej i obronę niezależności słabszych państw.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik imperializm
dopełniacz imperializmu
celownik imperializmowi
biernik imperializm
narzędnik imperializmem
miejscownik imperializmie / imperialiźmie
wołacz imperializmie / imperialiźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik imperializmy
dopełniacz imperializmów
celownik imperializmom
biernik imperializmy
narzędnik imperializmami
miejscownik imperializmach
wołacz imperializmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy kolonializm, ekspansjonizm
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Antonimy antyimperializm, suwerenność narodowa
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Rdzeń polskiego imperializmu to łacińskie imperium (rozkaz, władza zwierzchnia, cesarstwo), spokrewnione z czasownikiem imperare (rozkazywać). Skeat wyprowadza angielskie empire z OF. empire i L. imperium; przy IMPERIAL idzie od ME imperial przez OF. emperial/imperial do L. imperialis (należący do imperium) i wśród derywatów podaje imperial-ly, imperial-ism oraz imperial-ist. Webster (1913) wydziela Imperialism (władza cesarza, autorytet imperialny, duch imperium) oraz Imperialist, Imperiality i Imperialize. Arct w 1921 roku ma już polskie Imperializm (rodzaj męski) wraz z Imperialistą i Imperium.
źródło W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

Pytania i odpowiedzi

Co znaczy imperializm?

Słowem tym nazywamy dążenie państwa do władzy poza własnymi granicami: przez podbój, zarząd kolonii albo przewagę gospodarczą i kulturową. W historii obejmuje zarówno stare imperia, jak i nowożytny kolonializm; w mowie potocznej bywa też ostrą etykietą agresywnej dominacji.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo imperializm?

Podstawa to łacińskie imperium i imperare, dalej francuskie oraz angielskie empire i imperial. Skeat opisuje tę linię przy EMPIRE i IMPERIAL (w tym imperial-ism); Webster 1913 ma Imperialism, Imperialist i Imperialize. Polskie Imperializm wraz z formami pokrewnymi notuje Arct już w 1921 roku.

źródło Redakcja serwisu; fakty: W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; Webster 1913; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak się odmienia imperializm?

W liczbie pojedynczej: imperializm, imperializmu, imperializmowi, imperializm, imperializmem, imperializmie (także imperialiźmie), imperializmie (także imperialiźmie). W liczbie mnogiej: imperializmy, imperializmów, imperializmom, imperializmy, imperializmami, imperializmach, imperializmy. Pełna tabela pochodzi z SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)