Przejdź do treści
Słownik.

fatalizm

rzeczownik, męski [faˈtalizm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Fatalizm to przekonanie, że wszystko, co się dzieje, jest z góry przesądzone; potocznie także rezygnacja kogoś, kto uważa, że jego starania nic nie zmienią.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. Pogląd, według którego bieg zdarzeń, w tym ludzkie losy, jest z góry ustalony przez przeznaczenie, siłę wyższą albo konieczność, więc wola człowieka niczego w nim nie zmienia.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. Postawa człowieka, który biernie godzi się na to, co go spotyka, bo uważa, że i tak nie ma na to wpływu.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. pot. Skłonność do zakładania z góry złego zakończenia sprawy, połączona z rezygnacją z działania.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W codziennej rozmowie fatalizm oznacza najczęściej postawę rezygnacji. Mówimy, że ktoś popada w fatalizm albo ulega fatalizmowi, gdy przestaje działać, bo uznał, że wynik i tak jest przesądzony. Słowo ma wtedy wydźwięk krytyczny: sugeruje, że człowiek oddaje kontrolę nad sprawą, którą mógłby jeszcze zmienić. Często pojawia się w zwrotach typu fatalizm dziejowy, fatalizm historyczny czy ponury fatalizm, a przymiotnik fatalistyczny opisuje nastrój, przepowiednię albo spojrzenie na świat. Rodzinę wyrazów tworzą fatalista, fatalistka, fatalistyczny, fatalistycznie oraz spokrewnione fatum i fatalny.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Fatalizm łatwo pomylić z pesymizmem, ale to nie to samo. Pesymista spodziewa się złego wyniku, a fatalista uważa, że wynik, dobry czy zły, jest już ustalony i nie zależy od nas. Fatalista może więc spokojnie czekać na szczęśliwe zakończenie, o ile wierzy, że takie jest mu pisane. Przeciwieństwem fatalizmu jest przekonanie o wolnej woli i sprawczości człowieka, a w potocznym znaczeniu także optymizm, zaradność i aktywność. Przymiotnik fatalny znaczy dziś przede wszystkim bardzo zły, okropny, jak w zwrocie fatalna pogoda, i nie ma już związku z przeznaczeniem.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

W filozofii i teologii fatalizm odróżnia się od determinizmu, choć oba poglądy bywają ze sobą łączone. Determinizm mówi, że każde zdarzenie ma swoje przyczyny, natomiast fatalizm podkreśla, że pewne rozstrzygnięcia nastąpią niezależnie od tego, co zrobimy. Takie rozróżnienie opisuje Catholic Encyclopedia z 1913 roku, przywołując podział Johna Stuarta Milla: według fatalizmu czyny człowieka nie zależą od jego pragnień, bo rozstrzyga o nich wyższa siła, a według determinizmu wynikają z charakteru i motywów. Motyw nieuchronnego losu, zwanego też fatum, jest obecny w literaturze od czasów starożytnych, zwłaszcza w tragedii.

źródło Redakcja serwisu; rozróżnienie fatalizmu i determinizmu oraz motyw losu w tragedii greckiej: M. Maher, hasło Fatalism, Catholic Encyclopedia, t. 5, wyd. 1913 (domena publiczna), otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik fatalizm
dopełniacz fatalizmu
celownik fatalizmowi
biernik fatalizm
narzędnik fatalizmem
miejscownik fatalizmie / fataliźmie
wołacz fatalizmie / fataliźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik fatalizmy
dopełniacz fatalizmów
celownik fatalizmom
biernik fatalizmy
narzędnik fatalizmami
miejscownik fatalizmach
wołacz fatalizmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy rezygnacja, bierność, wiara w przeznaczenie
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Antonimy wolna wola, sprawczość, aktywność
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Podstawą jest łacińskie fatum, czyli to, co zostało powiedziane, a stąd wyrok losu. Skeat (1910) wyprowadza fatum od fatus, imiesłowu czasownika fari, mówić, zestawia je z greckim phēmi, mówię, i wymienia fatalism wśród wyrazów pochodnych od fate i fatal. Webster (1913) przy fatalism odsyła do francuskiego fatalisme i określa go jako naukę, że wszystko podlega losowi albo dzieje się z nieuniknionej konieczności. U Arcta (1921) fatalizm to wiara w przeznaczenie, w los nieuchronny, predestynacja, czyli konieczność, której nie da się usunąć.
źródło W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 4th ed., Oxford 1910, otwórz źródło
także Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

Pytania i odpowiedzi

Co znaczy słowo fatalizm?

To przekonanie, że wszystko jest z góry przesądzone przez los albo konieczność i człowiek nie może tego zmienić. Potocznie słowo opisuje też postawę rezygnacji, gdy ktoś przestaje się starać, bo uważa, że wynik i tak jest ustalony.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czym fatalizm różni się od pesymizmu?

Pesymista spodziewa się, że sprawy pójdą źle. Fatalista uważa, że ich wynik jest już przesądzony, niezależnie od tego, czy będzie dobry, czy zły, więc działanie niczego nie zmieni.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Jak odmienia się fatalizm?

Fatalizm należy do typowych rzeczowników męskich zakończonych na -izm: w dopełniaczu ma postać fatalizmu, w celowniku fatalizmowi, a w narzędniku fatalizmem. Dla miejscownika słownik SGJP podaje dwie równoległe formy, fatalizmie oraz fataliźmie, i tak samo jest w wołaczu. Liczba mnoga, na przykład fatalizmy, pojawia się rzadko.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)