Przejdź do treści
Słownik.

faszyzm

rzeczownik, męski [faˈʂɨzm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Faszyzm to ideologia i ustrój polityczny o charakterze autorytarnym i nacjonalistycznym, z silną władzą państwa oraz podporządkowaniem jednostki wspólnocie narodowej.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. polit. Doktryna polityczna łącząca silną władzę centralną, nacjonalizm i podporządkowanie jednostki państwu lub narodowi, zwykle z odrzuceniem liberalnej demokracji parlamentarnej.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. Ustrój i reżim historyczny oparty na tej doktrynie, zwłaszcza we Włoszech pierwszej połowy XX wieku, a w szerszym użyciu także pokrewne dyktatury nacjonalistyczne.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. przen. W potocznej ocenie pejoratywnej: postawa skrajnie autorytarna, przemocowa lub wroga wolnościom obywatelskim, także poza ścisłym kontekstem historycznym.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W polszczyźnie potocznej faszyzm bywa używany szeroko, często jako mocny zarzut wobec przeciwnika politycznego, a nie jako precyzyjny termin ustrojowy. W tekście naukowym i historycznym lepiej ograniczać to słowo do doktryn i reżimów bliskich włoskiemu wzorcowi z pierwszej połowy XX wieku albo jasno zaznaczać, że chodzi o przenośnię. Dzięki temu unikamy mieszania opisu ideologii z czystą inwektywą.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

W wydaniu Arcta z 1921 roku próżno szukać pozycji faszyzm albo fascismo. Pod literą F stoi za to faszyna: wiązki gałęzi lub chróstu używane przy budowie tamy, grobli i wałów obronnych. Ten sens budowlany spokrewniony jest z łacińskim fascis, wiązką, oraz ze starożytnymi fasces. Znaczenie polityczne polskiego faszyzmu jest późniejsze od tego słownika i w nim jeszcze nie występuje.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

W amerykańskim Websterze z roku 1913 nie znajdziemy osobnej pozycji fascism. Jest za to fasces: wiązka rózg z wystającym ostrzem topora, którą noszono przed magistratami Rzymu jako oznakę władzy. Hasło wywodzi nazwę od łacińskiego fascis, wiązka. Nazwy nowożytnej ideologii w angielszczyźnie i polszczyźnie powstały już po tym wydaniu, w tej samej rodzinie wyrazowej.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło

W połączeniach wyrazowych pojawiają się włoski faszyzm, niemiecki faszyzm, walka z faszyzmem, ofiary faszyzmu oraz ideologia faszyzmu. Osobę wyznającą te poglądy nazywamy faszystą lub faszystką, a przymiotnik ma formę faszystowski. SGJP rejestruje też antyfaszyzm. Publicystyka często zestawia faszyzm z komunizmem jako dwa odmienne modele władzy totalnej, przy czym różnią się one stosunkiem do własności i narodu.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik faszyzm
dopełniacz faszyzmu
celownik faszyzmowi
biernik faszyzm
narzędnik faszyzmem
miejscownik faszyzmie / faszyźmie
wołacz faszyzmie / faszyźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik faszyzmy
dopełniacz faszyzmów
celownik faszyzmom
biernik faszyzmy
narzędnik faszyzmami
miejscownik faszyzmach
wołacz faszyzmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Antonimy demokracja, liberalizm
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Skeat wywodzi angielskie fascine, wiązkę prętów, z francuskiego fascine i łacińskiego fascina, a to od łacińskiego fascis, wiązka; wśród derywatów wymienia fascés, liczbę mnogą fascis. Webster (1913) opisuje fasces jako wiązkę rózg z toporem, noszoną przed rzymskimi urzędnikami jako znak władzy, i wywodzi nazwę z łacińskiego fascis, wiązka. Polski Arct z 1921 roku rejestruje faszynę (wiązki gałęzi do tam i wałów), lecz nie otwiera osobnego hasła faszyzm.
źródło W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

Pytania i odpowiedzi

Co znaczy słowo faszyzm?

To nazwa ideologii i ustroju o silnej władzy państwa, nacjonalizmie i podporządkowaniu jednostki wspólnocie narodowej. W potocznej mowie bywa też ostrym zarzutem wobec autorytaryzmu w ogóle.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo faszyzm?

Rdzeń sięga łacińskiego fascis, wiązka, znanego ze starożytnych fasces. Webster i Skeat opisują tę rodzinę wyrazów. Arct w 1921 notuje pokrewną faszynę, lecz nie samo hasło faszyzm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; Webster 1913; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Czym faszyzm różni się od komunizmu?

Faszyzm stawia w centrum naród i silne państwo nacjonalistyczne. Komunizm programowo znosi prywatną własność środków produkcji i buduje wspólnotę klasową. Oba bywają totalitarne, lecz ich cele własnościowe i narodowe są inne.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)