fanatyzm

We współczesnej polszczyźnie fanatyzm jest słowem jednoznacznie negatywnym, gdy mowa o religii, polityce czy ideologii. Mówi się o fanatyzmie religijnym, politycznym, narodowym i ideologicznym, a samo słowo sugeruje utratę umiaru i zdolności do rozmowy. W języku potocznym pojawia się też łagodniejsze użycie: o kibicu, melomanie albo miłośniku biegania można żartobliwie powiedzieć, że jego zaangażowanie graniczy z fanatyzmem. Wtedy chodzi raczej o przesadną pasję niż o groźną postawę.

Rdzeń słowa prowadzi do świątyni. Skeat wywodzi angielskie fanatic od łacińskiego fanaticus, które znaczyło najpierw należący do świątyni, a potem natchniony przez bóstwo, przepełniony uniesieniem. Podstawą jest łacińskie fanum, świątynia. Ten sam słownik notuje użycie słowa u Miltona w Raju utraconym oraz w słowniku Minsheu z 1627 roku. Z pierwotnego obrazu człowieka ogarniętego boskim szałem wyrosło znaczenie dzisiejsze: ktoś, kto jest owładnięty ideą tak bardzo, że przestaje słuchać rozumu.

Webster z 1913 roku przytacza ciekawe świadectwo historyka Thomasa Fullera z 1660 roku, który pisał o nowym słowie fanatics, ukutym zaledwie kilka miesięcy wcześniej na określenie ówczesnych sekciarzy. Ten sam słownik zestawia fanatyzm z zabobonem. Zabobon ma według niego źródło w uczuciu religijnym źle ukierunkowanym, a fanatyzm wyrasta z tego samego uczucia w stanie silnego, pewnego siebie wzburzenia i prowadzi do całkowitego lekceważenia rozumu. Webster dodaje, że słowo ma też znaczenie wtórne, odnoszone do polityki.

Rzeczownik łączy się z przymiotnikami ślepy, religijny, polityczny, narodowy i ideologiczny oraz z czasownikami popadać w fanatyzm, szerzyć fanatyzm i walczyć z fanatyzmem. Osobę o takiej postawie nazywamy fanatykiem lub fanatyczką. Warto odróżnić fanatyzm od zwykłej gorliwości: gorliwy człowiek angażuje się mocno, ale słucha argumentów, fanatyk natomiast odrzuca je z góry. Blisko fanatyzmu leży dogmatyzm, który dotyczy jednak bardziej sposobu myślenia niż żarliwości działania.