Przejdź do treści
Słownik.

determinizm

rzeczownik, męski [dɛtɛrˈmʲiɲizm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Determinizm to pogląd, że wszystko, co się dzieje, także ludzkie decyzje, jest wyznaczone przez wcześniejsze przyczyny i w tych samych warunkach nie mogłoby potoczyć się inaczej.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. filoz. Stanowisko filozoficzne, zgodnie z którym każde zdarzenie ma przyczyny, które wyznaczają je w sposób konieczny, a przyszły stan świata wynika jednoznacznie z obecnego.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. filoz. W sporze o wolną wolę: przekonanie, że ludzkie wybory są skutkiem pobudek, charakteru i okoliczności, a nie swobodnej decyzji niezależnej od tych czynników.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. Szerzej: sposób wyjaśniania zjawisk przez jeden rozstrzygający czynnik, na przykład biologiczny, geograficzny albo ekonomiczny, który miałby z góry przesądzać o losie ludzi lub społeczeństw.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

Determinizm to przede wszystkim termin filozoficzny i naukowy, ale trafia też do zwykłych rozmów, gdy ktoś zastanawia się, czy naprawdę sam decyduje o swoim życiu. Mówi się o determinizmie przyrodniczym, biologicznym, genetycznym, geograficznym, ekonomicznym i społecznym. W tych połączeniach przymiotnik wskazuje czynnik, któremu przypisuje się rozstrzygającą rolę. Gdy ktoś zarzuca innemu autorowi determinizm, zwykle ma na myśli nadmierne uproszczenie: sprowadzenie złożonego zjawiska do jednej przyczyny.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Webster z 1913 roku opisuje determinizm jako termin metafizyczny i określa go jako naukę, według której wola nie jest wolna, lecz zostaje nieuchronnie i nieodparcie wyznaczona przez pobudki. Ten sam słownik notuje rzeczownik determinist, czyli zwolennik takiego poglądu, oraz jego użycie przymiotnikowe w wyrażeniu determinist theories. Jako przykład podaje zdanie pisarki Frances Power Cobbe, która przeciwstawia odwagę płynącą z przekonań religijnych naukowemu, fizycznemu determinizmowi.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło

Polskie słowniki wyrazów obcych znały ten termin już na początku XX wieku. Arct w wydaniu z 1921 roku objaśnia determinizm jako pogląd, według którego każdy czyn jest koniecznym następstwem przyczyn niezależnych od woli. Obok niego notuje indeterminizm, czyli system filozoficzny oparty na istnieniu wolnej woli, niezależnej od konieczności. Ta para pojęć do dziś wyznacza dwie strony sporu o to, czy człowiek mógłby postąpić inaczej, niż postąpił.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Rzeczownik łączy się z przymiotnikami ścisły, skrajny, umiarkowany i naiwny oraz z czasownikami przyjmować determinizm, odrzucać determinizm i bronić determinizmu. Zwolennika tego poglądu nazywamy deterministą, a o teorii lub modelu, w którym ten sam stan początkowy zawsze daje ten sam wynik, mówimy, że jest deterministyczny. Warto odróżnić determinizm od fatalizmu: fatalista wierzy, że pewne zdarzenia nastąpią bez względu na to, co zrobimy, determinista uważa natomiast, że to, co zrobimy, samo jest ogniwem łańcucha przyczyn.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik determinizm
dopełniacz determinizmu
celownik determinizmowi
biernik determinizm
narzędnik determinizmem
miejscownik determinizmie / determiniźmie
wołacz determinizmie / determiniźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik determinizmy
dopełniacz determinizmów
celownik determinizmom
biernik determinizmy
narzędnik determinizmami
miejscownik determinizmach
wołacz determinizmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy konieczność przyczynowa
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Antonimy indeterminizm, woluntaryzm
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Webster (1913) wywodzi angielskie determine przez francuskie déterminer od łacińskiego determinare, złożonego z de i terminare, wyznaczać granicę, a to od terminus, granica. Skeat pod hasłem term wymienia de-termine wśród wyrazów pochodnych od łacińskiego terminus, kamień graniczny, granica. Dosłownie więc determinować to wytyczać granice. Arct (1921) notuje polskie determinizm i determinować, to drugie w znaczeniu określać, oznaczać.
źródło Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

Pytania i odpowiedzi

Co znaczy słowo determinizm?

To przekonanie, że każde zdarzenie, łącznie z naszymi wyborami, ma przyczyny, które je wyznaczają, i nie mogło potoczyć się inaczej. W szerszym sensie słowo oznacza też wyjaśnianie zjawisk przez jeden czynnik, na przykład geny albo warunki ekonomiczne.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo determinizm?

Słowo ma łacińskie korzenie. Czasownik determinare znaczył wyznaczać granice i pochodzi od terminus, czyli granica. W polszczyźnie jest zapożyczeniem, a słownik wyrazów obcych Arcta notuje je już w wydaniu z 1921 roku.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło

Czym różni się determinizm od fatalizmu?

Fatalizm zakłada, że pewne zdarzenia są przesądzone i nastąpią bez względu na nasze starania. Determinizm twierdzi, że nasze działania same są skutkiem przyczyn i jednocześnie przyczyną tego, co nastąpi, więc nie odbiera im znaczenia w łańcuchu zdarzeń.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)