Przejdź do treści
Słownik.

autorytaryzm

rzeczownik, męski [awtɔrɨˈtarɨzm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Autorytaryzm to model władzy oparty na silnej, słabo rozliczalnej kontroli politycznej, przy ograniczonych swobodach opozycji i mediów, lecz zwykle bez pretensji do totalnej mobilizacji całego życia społecznego.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. polit. Ustrój lub styl rządzenia, w którym władza centralna ogranicza konkurencję polityczną, niezależność sądów i wolność wypowiedzi, a decyzje kluczowe zapadają poza skuteczną kontrolą obywatelską.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. polit. W politologii porównawczej: typ reżimu odróżniany od totalitaryzmu przez mniejszy zasięg ideologicznej mobilizacji mas i większą tolerancję dla sfer prywatnych, przy zachowanej przewadze egzekutywy nad opozycją.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. pejor. W ocenie pejoratywnej: zarzut arbitralnego sprawowania władzy, lekceważenia procedur i tłumienia krytyki, także poza ścisłym opisem ustrojów historycznych.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W mowie potocznej autorytaryzm bywa ostrym zarzutem wobec twardej egzekutywy. W opracowaniu naukowym warto wiązać to słowo z systematycznym ograniczaniem konkurencji politycznej i rozliczalności, albo wprost zaznaczyć przenośnię. Ważne jest też oddzielenie od totalitaryzmu: tu chodzi głównie o kontrolę i osłabienie opozycji, tam dochodzi jeszcze pełna mobilizacja ideologiczna oraz głęboka ingerencja w sferę prywatną. Bez takiego rozróżnienia model ustrojowy zlewa się z oceną moralną. Pomaga wskazanie, czy tekst mówi o typie reżimu, o konkretnym okresie, czy o stylu podejmowania decyzji.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Arct z 1921 roku nie otwiera hasła autorytaryzm. Notuje Autorytet jako uznaną powagę, głównie naukową, a obok Autoryzować oraz autoryzację. Widać stąd, że na początku lat 20. słowniki polskie znały już rodzinę wokół autorytetu i autoryzacji, lecz nie wydzielały jeszcze politycznego autorytaryzmu. Glosy Arcta biorę wyłącznie jako świadectwo leksykalne; definicję redakcyjną piszę osobno.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Webster z 1913 roku rejestruje Authority (łac. auctoritas od auctor) oraz Authoritative: posiadanie należytej władzy albo maniera władcza, dyktatorska. Osobnych haseł Authoritarian i Authoritarianism nie ma; te nazwy polityczne są późniejsze. Skeat pod hasłem AUTHOR wyprowadza formę z F. i L. auctor, a wśród pochodnych podaje między innymi authority, authoritative i authorize, bez authoritarianism. Polski autorytaryzm opieramy więc na potwierdzonym rdzeniu autorytet / authority z sufiksem -izm, a nie na cytacie ze słownika sprzed I wojny światowej.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913; W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

W tekstach pojawiają się połączenia: reżim autorytarny, tendencje autorytarne, konsolidacja autorytaryzmu, przejście od autorytaryzmu do demokracji, krytyka autorytaryzmu. Przymiotnik brzmi autorytarny, a rzeczownik bazowy rodziny to autorytet; SGJP te formy rejestruje. Osobnego lematu autorytarysta w SGJP brak. W publicystyce często wraca para autorytaryzm a totalitaryzm: drugi człon bywa wtedy pełną kontrolą ideologiczną i mobilizacją mas. Granice obu nazw częściowo się zacierają i zależą od kontekstu wypowiedzi.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik autorytaryzm
dopełniacz autorytaryzmu
celownik autorytaryzmowi
biernik autorytaryzm
narzędnik autorytaryzmem
miejscownik autorytaryzmie / autorytaryźmie
wołacz autorytaryzmie / autorytaryźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik autorytaryzmy
dopełniacz autorytaryzmów
celownik autorytaryzmom
biernik autorytaryzmy
narzędnik autorytaryzmami
miejscownik autorytaryzmach
wołacz autorytaryzmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Synonimy despotyzm, dyktatura
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
Antonimy pluralizm, demokracja liberalna
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Polski autorytaryzm buduje się na łacińskim auctor (twórca, sprawca) i auctoritas (powaga, uprawnienie), przez angielskie authority i authoritarian oraz sufiks -izm. W Skeacie 1910 hasło AUTHOR idzie od F. do L. auctor; ciąg derywatów obejmuje author-ess, author-ship, author-i-ty, author-i-ta-tive, author-ise i author-is-at-ion, natomiast lematu authoritarianism w tej linii nie ma. Webster 1913 ma Authority (L. auctoritas od auctor) oraz Authoritative (having due authority; air of authority, dictatorial), lecz nie wydziela Authoritarian ani Authoritarianism. Arct 1921 notuje Autorytet (uznana powaga, głównie naukowa) oraz Autoryzować / autoryzację, bez lematu autorytaryzm. Nazwa polityczna powstała w XX wieku; w starszych słownikach PD brak osobnego hasła autorytaryzm / authoritarianism.
źródło W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

Pytania i odpowiedzi

Co oznacza autorytaryzm w politologii?

W politologii oznacza model władzy, w którym egzekutywa ogranicza konkurencję polityczną, rozliczalność i swobody opozycji. W ujęciu porównawczym bywa odróżniany od totalitaryzmu mniejszym zasięgiem mobilizacji ideologicznej. W ocenie potocznej bywa też pejoratywnym zarzutem arbitralnego rządzenia.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd wzięło się słowo autorytaryzm?

Rdzeń sięga łacińskiego auctor i auctoritas przez angielskie authority. Skeat przy AUTHOR podaje author-i-ty i author-i-ta-tive, bez authoritarianism. Webster ma Authority i Authoritative, bez Authoritarian. Arct 1921 notuje Autorytet i Autoryzować, bez autorytaryzmu. Lemat polityczny z -izm powstał w XX wieku.

źródło Redakcja serwisu; fakty: W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910; Webster 1913; M. Arct, Słownik wyrazów obcych, 1921, otwórz źródło

Jak odmienia się rzeczownik autorytaryzm?

Liczba pojedyncza: autorytaryzm, autorytaryzmu, autorytaryzmowi, autorytaryzm, autorytaryzmem, autorytaryzmie (także autorytaryźmie), autorytaryzmie (także autorytaryźmie). Liczba mnoga: autorytaryzmy, autorytaryzmów, autorytaryzmom, autorytaryzmy, autorytaryzmami, autorytaryzmach, autorytaryzmy. Formy pochodzą z SGJP / Morfeusz 2.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Czy autorytaryzm to to samo co dyktatura?

Nie zawsze. Dyktatura często wskazuje na władzę jednej osoby lub wąskiej grupy sprawowaną poza zwykłymi procedurami. Autorytaryzm bywa szerszym typem reżimu: może obejmować także systemy z formalnymi wyborami, lecz bez realnej konkurencji. Zakres obu nazw zależy od kontekstu i nie pokrywa się w każdym tekście.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)