Przejdź do treści
Słownik.

anarchizm

rzeczownik, męski [aˈnarxizm]
wymowa Redakcja serwisu, transkrypcja według zasad polskiej wymowy ogólnej (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Anarchizm to kierunek myśli politycznej i ruch społeczny, które odrzucają państwo oraz wszelką władzę narzuconą z góry i chcą zastąpić je dobrowolną współpracą wolnych ludzi.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Definicje

  1. polit. Doktryna polityczna uznająca państwo, przymus prawny i hierarchię władzy za zbędne lub szkodliwe i postulująca społeczeństwo oparte na samorządności oraz dobrowolnych umowach między ludźmi.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  2. Ruch i środowiska, które wyznają te poglądy i działają na rzecz ich urzeczywistnienia, od pokojowej propagandy po akcje bezpośrednie.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)
  3. przen. Postawa człowieka, który z zasady nie uznaje żadnych autorytetów, reguł ani porządku.
    źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Przykłady użycia

Użycie

W rozmowie codziennej słowo anarchizm bywa mylone z anarchią, choć znaczą co innego. Anarchia to stan bezładu, braku rządu i porządku. Anarchizm to natomiast przemyślana teoria i program, których zwolennicy twierdzą, że ludzie potrafią współżyć bez przymusu państwowego. Wielu teoretyków tego nurtu podkreślało, że ich celem jest właśnie porządek, tyle że wynikający z umowy, a nie z rozkazu. Dlatego w tekście naukowym lepiej nie używać tych wyrazów zamiennie.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Słownik wyrazów obcych Michała Arcta, wydany w 1921 roku, nie daje anarchizmowi osobnego hasła, lecz omawia go pod hasłem Anarchja, które oznacza grecko łacińskim skrótem. Anarchię objaśnia tam jako bezrząd, rozprzężenie, zamęt i zanik karności. W tym samym artykule anarchista to zwolennik anarchii i anarchizmu, a sam anarchizm to dążenie do takiego układu społecznego, w którym nie byłoby władzy, a każdy sam dla siebie stanowiłby prawa. Tekst znamy z kopii z rozpoznawaniem pisma, więc kilka słów odczytano z poprawką.

źródło Redakcja serwisu; fakty: M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Słownik Webstera z 1913 roku traktuje anarchism krótko, jako doktrynę lub praktykę anarchistów, i odsyła do francuskiego anarchisme. Więcej miejsca poświęca anarchy, rozumianej jako brak rządu, stan społeczeństwa bez prawa i najwyższej władzy, bezprawie i zamęt polityczny, a w drugim znaczeniu jako nieład w ogóle. Anarchist to według tego źródła ktoś, kto popiera anarchię lub dąży do obalenia władzy cywilnej. Widać, że na początku XX wieku oba języki opisywały ten nurt głównie przez jego stosunek do rządu.

źródło Redakcja serwisu; fakty: Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło

Rzeczownik występuje w połączeniach anarchizm indywidualistyczny, anarchizm społeczny, zwolennik anarchizmu i ideologia anarchizmu. Wyznawcę nazywamy anarchistą lub anarchistką, a przymiotnik brzmi anarchistyczny. Trzeba go odróżniać od przymiotnika anarchiczny, który odnosi się do anarchii, czyli bałaganu. SGJP notuje też złożenia nazywające odmiany tego nurtu: anarchosyndykalizm, anarchokomunizm i anarchokapitalizm.

źródło Redakcja serwisu; fakty: SGJP / Morfeusz 2, otwórz źródło

Odmiana

Pełna odmiana wygenerowana ze SGJP.

liczba pojedyncza

przypadek forma
mianownik anarchizm
dopełniacz anarchizmu
celownik anarchizmowi
biernik anarchizm
narzędnik anarchizmem
miejscownik anarchizmie / anarchiźmie
wołacz anarchizmie / anarchiźmie

liczba mnoga

przypadek forma
mianownik anarchizmy
dopełniacz anarchizmów
celownik anarchizmom
biernik anarchizmy
narzędnik anarchizmami
miejscownik anarchizmach
wołacz anarchizmy

Odmiana: SGJP / Morfeusz 2 (Z. Saloni i in.) · źródło

Kolokacje

Synonimy · Antonimy

Antonimy etatyzm, autorytaryzm
źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Etymologia

Webster (1913) zestawia angielskie anarchism z francuskim anarchisme, a anarchy wywodzi z greki. Skeat podaje, że anarchy przyszło przez francuskie anarchie od łacińskiego anarchia, a to od greckiego ἀναρχία, stanu bycia bez wodza, złożonego z przedrostka przeczącego ἀν i rzeczownika ἀρχός, władca, od czasownika ἄρχειν, rządzić, być pierwszym. Wśród wyrazów pochodnych Skeat wymienia anarch-ism i anarch-ist. W polskim Słowniku wyrazów obcych Arcta (1921) anarchizm omówiono pod hasłem Anarchja.
źródło W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, wyd. 4, Oxford 1910, otwórz źródło
także Webster's Revised Unabridged Dictionary, 1913, otwórz źródło
także M. Arct, Słownik wyrazów obcych, wyd. 9, Warszawa 1921, otwórz źródło

Wyrazy pokrewne

Podobne hasła

Pytania i odpowiedzi

Co znaczy słowo anarchizm?

To przekonanie, że ludzie mogą żyć razem bez państwa, rządu i narzuconej władzy, organizując się dobrowolnie. Tym samym słowem nazywa się ruch głoszący ten pogląd, a w mowie potocznej także czyjąś niechęć do wszelkich reguł.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)

Skąd pochodzi słowo anarchizm?

Rdzeń pochodzi z greckiego ἀναρχία, czyli brak wodza, od przeczenia ἀν i słowa ἀρχός, władca. Do polszczyzny wyraz trafił za pośrednictwem języków zachodnich, a w słowniku Arcta z 1921 roku jest już objaśniony.

źródło Redakcja serwisu; fakty: W. W. Skeat, An Etymological Dictionary of the English Language, 1910, otwórz źródło

Czym anarchizm różni się od anarchii?

Anarchia to stan bezładu i braku władzy, często mimowolny. Anarchizm to świadoma doktryna, która chce zbudować społeczeństwo bez państwa, ale oparte na umowach i współpracy, a nie na chaosie.

źródło Redakcja serwisu (źródło wewnętrzne, bez adresu zewnętrznego)